Niobiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241-b. — ziyouz.com
Niobiy (Niobium), Nb — Mendeleyev davriy sistemasining.U guruhiga man-sub kimyoviy element. Tartib raqami 41, at. m. 92,9064. Bitta tabiiy izotopi 93Nb bor. N.ning sun'iy radioaktiv izotoplaridan 95Nb(Tl/2=35 kun) radioaktiv indikator sifatida işlatiladi. N.ni ilk bor ingliz olimi Ç.Xatçet 1801 y.da kaşf qilib, «Kolumbii» deb atagan; keyinçalik unga yunon af-sonasidagi qahramon bahodir Tantalning qizi ma'buda Niobeya nomi berilgan, çunki N.ning xossalari tantalga öxşaydi. Metall holidagi sof N. 1907 y.da olingan. Atom radiusi 0,145 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyey son keltirilgan) Nb2+ 0,085 nm (6), Nb3+0,086 nm (6), Nb4+ 0,082 nm (8), Nb5+ 0,062 nm (4), 0,078 nm (6), 0,083 nm (7), 0,088 nm (8). Oskidlaniş darajasi +5, ba'zan +4, +3, +2 va +1.
N. Yer pöstining massa jihatidan 2-10^3% ini taşkil etadi. Minerallari siyrak uçraydi. Ular 2 guruhga bölinadi: biri —tantalniobatlar, ya'ni tantalat va niobat kislotalarning tuzlari, ikkinçisi — titan-tantal-niobatlar, ya'ni tarkibida titan, tantal va N. bölgan murakkab minerallar. Niobit (yoki kolumbit) nomli minerallar Fe(NbO,)2 birinçi guruhga mansub, uning tarkibida Ğe(TaO3)2 oz miqdorda böladi. L o parit Me(NbO3) +Me(TiO3) (bu yerda Me— Na, Sa, Se, Sr bölişi mumkin) ik-kinçi guruhga kiradi. Tabiatda N. tantal, titan, nodir-yer elementlari, uran, toriy va sirkoniy b-n birga uçraydi. Niobit va loparitdan taşqari, piroxlor nomli mineral ham amaliy ahamiyatga ega. N.ning yirik konlari Afrikada, Kanada va Norvegiyada, Kola ya.o.da bor.
N. — kulrang metall, ziçligi 8,57 g/sm3; suyuklaniş t-rasi 2477°, qaynaş t-rasi 4760° atrofida. N. korro-ziyaga çidamli, kimyoviy jihatdan juda barkaror element. Kislotalarda, hatto zar suvida ham erimaydi. Lekin suyuqlantirilgan işqorlarda (havo kislo-rodi iştirokida) eriydi; natijada niobatlar hosil böladi. Köpçilik me-tallar b-n qotişmalar beradi. Nitrat kislota b-n ftorid kislota aralaş-masida erib, kompleks ftoridlar hosil qiladi. Yuqori t-rada metallmaslar b-n reaksiyaga kirişadi. 200° dan yuqorida havoda oksidlanib, N. oksidlarini beradi. N. monooksid, NbO kulrang yaltiroq kukun, suyuklaniş t-rasi 1945°. N. (U1)-oksid, NbO2 — qora rangli kristall, suyuklaniş t-rasi 1917°, ziçligi 5,98 g/sm3. Havoda qizdirilsa NbO5 ga aylanadi. N. (V)-oksid, NbOs rangsiz kristall, suyuklaniş t-rasi 1510°, ziçligi 4,55 g/sm3. N. pölatni mikrolegirlaşda, korroziyaga çidamli, olovbardoş yuqori si-fatli pölat olişda qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИОБИЙ (Niobium), Nb — Менделеев даврий системасининг.У гуруҳига ман-суб кимёвий элемент. Тартиб рақами 41, ат. м. 92,9064. Битта табиий изотопи 93Nb бор. Н.нинг сунъий радиоактив изотопларидан 95Nb(Tl/2=35 кун) радиоактив индикатор сифатида ишлатилади. Н.ни илк бор инглиз олими Ч.Хатчет 1801 й.да кашф қилиб, «Колумбии» деб атаган; кейинчалик унга юнон аф-сонасидаги қаҳрамон баҳодир Танталнинг қизи маъбуда Ниобея номи берилган, чунки Н.нинг хоссалари танталга ўхшайди. Металл ҳолидаги соф Н. 1907 й.да олинган. Атом радиуси 0,145 нм, ион радиуси (қавсларда координацией сон келтирилган) Nb2+ 0,085 нм (6), Nb3+0,086 нм (6), Nb4+ 0,082 нм (8), Nb5+ 0,062 нм (4), 0,078 нм (6), 0,083 нм (7), 0,088 нм (8). Оскидланиш даражаси +5, баъзан +4, +3, +2 ва +1.
Н. Ер пўстининг масса жиҳатидан 2-10^3% ини ташкил этади. Минераллари сийрак учрайди. Улар 2 гуруҳга бўлинади: бири —танталниобатлар, яъни танталат ва ниобат кислоталарнинг тузлари, иккинчиси — титан-тантал-ниобатлар, яъни таркибида титан, тантал ва Н. бўлган мураккаб минераллар. Ниобит (ёки колумбит) номли минераллар Fe(NbO,)2 биринчи гуруҳга мансуб, унинг таркибида Ғе(ТаО3)2 оз миқдорда бўлади. Л о парит Me(NbO3) +Me(TiO3) (бу ерда Me— Na, Са, Се, Sr бўлиши мумкин) ик-кинчи гуруҳга киради. Табиатда Н. тантал, титан, нодир-ер элементлари, уран, торий ва цирконий б-н бирга учрайди. Ниобит ва лопаритдан ташқари, пирохлор номли минерал ҳам амалий аҳамиятга эга. Н.нинг йирик конлари Африкада, Канада ва Норвегияда, Кола я.о.да бор.
Н. — кулранг металл, зичлиги 8,57 г/см3; суюкланиш т-раси 2477°, қайнаш т-раси 4760° атрофида. Н. корро-зияга чидамли, кимёвий жиҳатдан жуда баркарор элемент. Кислоталарда, ҳатто зар сувида ҳам эримайди. Лекин суюқлантирилган ишқорларда (ҳаво кисло-роди иштирокида) эрийди; натижада ниобатлар ҳосил бўлади. Кўпчилик ме-таллар б-н қотишмалар беради. Нитрат кислота б-н фторид кислота аралаш-масида эриб, комплекс фторидлар ҳосил қилади. Юқори т-рада металлмаслар б-н реакцияга киришади. 200° дан юқорида ҳавода оксидланиб, Н. оксидларини беради. Н. монооксид, NbO кулранг ялтироқ кукун, суюкланиш т-раси 1945°. Н. (У1)-оксид, NbO2 — қора рангли кристалл, суюкланиш т-раси 1917°, зичлиги 5,98 г/см3. Ҳавода қиздирилса NbO5 га айланади. Н. (V)-okсид, NbOs рангсиз кристалл, суюкланиш т-раси 1510°, зичлиги 4,55 г/см3. Н. пўлатни микролегирлашда, коррозияга чидамли, оловбардош юқори си-фатли пўлат олишда қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.