Nisbiylik prinsipi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 244–245-b. — ziyouz.com
Nisbiylik prinsipi – har qanday inersial sanoq sistemalarida bir xil şaroitlarda barça fizik hodisalar aynan bir xilda sodir bölişi haqidagi asosiy qonun. Nyutonning ikkinçi qonuni ham barça inersial sanoq sistemalarda bir xil körinişda yoziladi va bir xil mazmunga ega, degan xulosaga keliş mumkin. Bu xulosa Galiley nisbiylik prinsipi deb ataladi. Kuzatişlar natijasida töplangan ma'lumotlar, faqat mexanik hodisalar emas, balki har qanday hodisalar va ularni ifodalovçi tabiat qonunlari hamma inersial sanoq sistemalarda bir xilda sodir bölişini körsatadi.
1887 y.da A. Maykelson yoruğlikning böşliqsagi tezligi yoruğlik manbaining harakatidan qat'i nazar, barça inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega ekanligini tajribada isbotladi. Fizikaning asosiy qonunlaridan bölgan elektrodinamika qonunlarini ifodalovçi Maksvell tenglamalari ham barça inersial sanok, sistemalarda bir xil körinişga ega. Maksvell tengla-malari Galiley almaştirişlariga invariant emas ekan. A. Eynşteyn Galiley almaştirişlarini universal xarakterga ega emasligini, bunday hollarda fazo b-n vaqt orasida özaro boğlanişlar mavjudligini e'tiborga oluvçi Lorents almaştirişlariagş foydalaniş zarur ekanligini körsatdi. Yoruğlik nurining böşliqdagi tezligi barça inersial sanok, sistemalarda bir xil qiymatga ega bölib, yoruğlik manbaining harakatiga boğliq emasligi va N. p. asosida Eynşteyn nisbiylikning maxsus nazariyasini yaratgan.
Ad.: Eynşteyn A., Sbor. nauç. trudov, t.t. 1—4, M., 1967; Bekjonov R., Eynşteyn va nisbiylik nazariyasi, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИСБИЙЛИК ПРИНЦИПИ – ҳар қандай инерциал саноқ системаларида бир хил шароитларда барча физик ҳодисалар айнан бир хилда содир бўлиши ҳақидаги асосий қонун. Ньютоннинг иккинчи қонуни ҳам барча инерциал саноқ системаларда бир хил кўринишда ёзилади ва бир хил мазмунга эга, деган хулосага келиш мумкин. Бу хулоса Галилей нисбийлик принципи деб аталади. Кузатишлар натижасида тўпланган маълумотлар, фақат механик ҳодисалар эмас, балки ҳар қандай ҳодисалар ва уларни ифодаловчи табиат қонунлари ҳамма инерциал саноқ системаларда бир хилда содир бўлишини кўрсатади.
1887 й.да А. Майкельсон ёруғликнинг бўшлиқцаги тезлиги ёруғлик манбаининг ҳаракатидан қатъи назар, барча инерциал саноқ системаларда бир хил қийматга эга эканлигини тажрибада исботлади. Физиканинг асосий қонунларидан бўлган электродинамика қонунларини ифодаловчи Максвелл тенгламалари ҳам барча инерциал санок, системаларда бир хил кўринишга эга. Максвелл тенгла-малари Галилей алмаштиришларига инвариант эмас экан. А. Эйнштейн Галилей алмаштиришларини универсал характерга эга эмаслигини, бундай ҳолларда фазо б-н вақт орасида ўзаро боғланишлар мавжудлигини эътиборга олувчи Лорентц алмаштиришлариагш фойдаланиш зарур эканлигини кўрсатди. Ёруғлик нурининг бўшлиқдаги тезлиги барча инерциал санок, системаларда бир хил қийматга эга бўлиб, ёруғлик манбаининг ҳаракатига боғлиқ эмаслиги ва Н. п. асосида Эйнштейн нисбийликнинг махсус назариясини яратган.
Ад.: Эйнштейн А., Сбор. науч. трудов, т.т. 1—4, М., 1967; Бекжонов Р., Эйнштейн ва нисбийлик назарияси, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.