Nişotiy Muhammadniyoz
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 257-b. — ziyouz.com
Nişotiy Muhammadniyoz (18-a., Xorazm) — şoir. Xiva madrasalarida öqigan. Xorazm xonligida siyosiy ahvol oğirligi tufayli N. Buxoroga kelgan, ğariblik va muhtojlikda yaşagan. Ada-biy merosi «Husnu Dil» dostoni, «Quşlar munozarasi» manzumasi hamda 1500 misra şe'r — 38 ğazal, 14 muxammas, 1 qasida va musaddasdan iborat. Lirikasi dunyoviy muhabbat mavzuida. Unda şoir öz keçinmalari, zamona xaqidagi fikr-mulohazalarini ifodalagan, vafo, sadoqat, gözallik va nafosatni kuylagan. «Quşlar muno-zarasi»da 14 xil quşning özaro bahsu munozaralari orqali öşa davrdagi ijtimoiy tuzumga xos illatlar, ja-xrlat, mansabparastlik va b. majoziy şaklda tanqid qilingan, mexnat axdining kamtarligi uluğlangan. «Husnu Dil» dostoni (1779) — şoir ijodining çöqqisi. U Şarq xalqlari orasida maşhur syujet asosida nazmda yaratilgan. Doston 15584 misra, 62 bobdan iborat. An'anaviy kiriş (1—5-boblar)dan söng şoir özi xaqida, dostonning yoziliş sabablari, söz va uning qudrati, xamsanavislar (Nizo-miy, Xusrav Dexlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy va b.) haqida fikr yuritgan. Asosiy qism 11-bobdan boşlanadi va asar xotima b-n yakunlanadi. Yetakçi mavzui — sevgi. U Husn va Dilning murakkab sarguzaştlarida öz aksini topgan. Aql, Işq, Vafo, Mehr, Nomus, Himmat, Sabr, Raqib kabi obrazlarda kişilardagi muayyan xususiyatlar ifodalangan. Doston Husn va Dilning töy tantanasi, ya'ni ezgulikning smonlik ustidan ğalabasi b-n tugaydi. Ayearda Vatanni seviş, xalq-parvarlik, ma'rifat va adolat, mardlik, sevgi-sadoqat, yaxşi xulqodob kabi ğoyalar ilgari surilgan.
Doston qölyozma nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti (inv. №1198, 7013, 1997, 1666, 1027), Sam-DU (inv. №21828) qölyozma fondlarida sakdanadi.
As: Tanlangan asarlar, T., 1960; Husn va Dil, Lirika, T., 1967.
Ad.: Abdullayev V., Xoksor va Nişotiy, Samarqand, 1960; Özbek adabiyoti tari-xi |5 j.li], 3-j., T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИШОТИЙ Муҳаммадниёз (18-а., Хоразм) — шоир. Хива мадрасаларида ўқиган. Хоразм хонлигида сиёсий аҳвол оғирлиги туфайли Н. Бухорога келган, ғариблик ва муҳтожликда яшаган. Ада-бий мероси «Ҳусну Дил» достони, «Қушлар мунозараси» манзумаси ҳамда 1500 мисра шеър — 38 ғазал, 14 мухаммас, 1 қасида ва мусаддасдан иборат. Лирикаси дунёвий муҳаббат мавзуида. Унда шоир ўз кечинмалари, замона хақидаги фикр-мулоҳазаларини ифодалаган, вафо, садоқат, гўзаллик ва нафосатни куйлаган. «Қушлар муно-зараси»да 14 хил қушнинг ўзаро баҳсу мунозаралари орқали ўша даврдаги ижтимоий тузумга хос иллатлар, жа-хрлат, мансабпарастлик ва б. мажозий шаклда танқид қилинган, мехнат ахдининг камтарлиги улуғланган. «Ҳусну Дил» достони (1779) — шоир ижодининг чўққиси. У Шарқ халқлари орасида машҳур сюжет асосида назмда яратилган. Достон 15584 мисра, 62 бобдан иборат. Анъанавий кириш (1—5-боблар)дан сўнг шоир ўзи хақида, достоннинг ёзилиш сабаблари, сўз ва унинг қудрати, хамсанавислар (Низо-мий, Хусрав Дехлавий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий ва б.) ҳақида фикр юритган. Асосий қисм 11-бобдан бошланади ва асар хотима б-н якунланади. Етакчи мавзуи — севги. У Ҳусн ва Дилнинг мураккаб саргузаштларида ўз аксини топган. Ақл, Ишқ, Вафо, Меҳр, Номус, Ҳиммат, Сабр, Рақиб каби образларда кишилардаги муайян хусусиятлар ифодаланган. Достон Ҳусн ва Дилнинг тўй тантанаси, яъни эзгуликнинг смонлик устидан ғалабаси б-н тугайди. Аеарда Ватанни севиш, халқ-парварлик, маърифат ва адолат, мардлик, севги-садоқат, яхши хулқодоб каби ғоялар илгари сурилган.
Достон қўлёзма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти (инв. №1198, 7013, 1997, 1666, 1027), Сам-ДУ (инв. №21828) қўлёзма фондларида сакданади.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1960; Ҳусн ва Дил, Лирика, Т., 1967.
Ад.: Абдуллаев В., Хоксор ва Нишотий, Самарқанд, 1960; Ўзбек адабиёти тари-хи |5 ж.ли], 3-ж., Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.