Nitraminlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247-b. — ziyouz.com
Nitraminlar NITRAMINLAR, N-nitroaminlar — molekulasidagi NO2 guruqi organik radikallarga azot atomlari orqali boğlangan organik birikmalar. N. birlamçi RNHNO2 va ikkilamçi RR'NNO2bölişi mumkin (bu yerda R,R' — alkil yoki aril radikallari). Aro-matik N., odatda, qattiq moddalar, alifatik N. suyuklik yoki suyuklanişi qiyin qattiq moddalardir. Birlamçi alifatik N. kislotalar ta'sirida spirt va azot (1)-oksid NO ga aylana-di, ikkilamçisi esa kislotalar ta'siriga çidamli, ammo konsentrlangan H2SO4 ta'sirida aldegidlar va nitrit kislotagaça parçalanadi. Köpçilik birlamçi N. işqorlar b-n tuz hosil qiladi. Quyi N. nihoyatda portlovçi. N. gerbitsidlar, östiruvçi modda, antiseptik, fiziologik faol modda va portlovçi moddalar sifatida işlatiladi (Mas, trinitrofenilmetilnitramin — tetril, siklotrimetilentrinitramin — geksogen, siklotetrametilentetranitramin — oktogen).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИТРАМИНЛАР, N-нитроаминлар — молекуласидаги NO2 гуруқи органик радикалларга азот атомлари орқали боғланган органик бирикмалар. Н. бирламчи RNHNO2 ва иккиламчи RR’NNO2бўлиши мумкин (бу ерда R,R’ — алкил ёки арил радикаллари). Аро-матик Н., одатда, қаттиқ моддалар, алифатик Н. суюклик ёки суюкланиши қийин қаттиқ моддалардир. Бирламчи алифатик Н. кислоталар таъсирида спирт ва азот (1)-оксид NO га айлана-ди, иккиламчиси эса кислоталар таъсирига чидамли, аммо концентрланган H2SO4 таъсирида альдегидлар ва нитрит кислотагача парчаланади. Кўпчилик бирламчи Н. ишқорлар б-н туз ҳосил қилади. Қуйи Н. ниҳоятда портловчи. Н. гербицидлар, ўстирувчи модда, антисептик, физиологик фаол модда ва портловчи моддалар сифатида ишлатилади (Мас, тринитрофенилметилнитрамин — тетрил, циклотриметилентринитрамин — гексоген, циклотетраметилентетранитрамин — октоген).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.