Nitrillar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 248–249-b. — ziyouz.com
Nitrillar — organik radikallar b-n boğlangan bitta yoki bir neça sian guruhi —C=N ni saqlovçi organik birikmalar. N. izonitrillar + R — N = S izomerlaridir. N. nomi, odatda, karbon kislotalarining nomidan keltirib çiqariladi, bunga misol qilib atsetonitril CH3CN ni sirka kislota nitrili, adipodinitril NC(CH2)4CN ni adipin kislota di-nitrili deb atalişini körsatiş mumkin. N.ni sianid kislota hosilalari sifatida ham qaraladi (CH2= CHCH2CN — allilsianid va h. k.).
N. — rangsiz suyuqlik yoki qattiq moddalardir. Suvda oz, köpgina organik erituvçilarda yaxşi eriydi, elektrofillar va nukleofillar b-n ta'sirlaşadi, metallar tuzlari b-n kom-plekslar hosil qiladi, aproton muhitda galogenvodorodlar b-n ham ta'sirlaşadi, spirtlar va tiollar b-n imidoefirlar yoki tiomidatlar tuzlarini beradi. Karbon kislotalar b-n qizdirilgan N. imidlarga aylana-di, ammiak b-n yoki birlamçi yoki ik-kilamçi aminlar b-n amidinlar beradi, gidroksilamin amidoksim, gidrazon esa amidazon hosil qiladi. N. magniyorganik birikmalar b-n birikib, magniy almaşgan ketiminlarga, ular esa gidrolizlanib (kislotali muhitda) ketonlarga aylanadi. N. fos-forning galogenli birikmalari b-n fosfazobirikmalar (iminofosforanlar) beradi. Ritter reaksiyasi orqali N.ga olefinlar yoki ularning funksional hosilalarini ta'sir ettiriş yöli b-n amidlar oliş mumkin. N.dan tetrazollar, piridin xreilalari, tri-azinlar, iminonitrillar, zanjirli ketonlar, aminobirikmalar, aldegid va b. birikmalar olinadi.
N. amidlarni degidratlaş, sianid kislota tuzlarini alkillaş, uglevodorodlarni ammonoliz qiliş, spirtlarga ammiak ta'sir ettiriş yoki boşqa yöllar b-n olinadi.
N. eritmalar, radikal-zanjir reaksiyalar initsiatorlari sifatida, sun'iy tolalar olişda xom aşyo, plastifikatorlar, dori-darmon va pestitsidlar i.ç.da qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИТРИЛЛАР — органик радикаллар б-н боғланган битта ёки бир неча циан гуруҳи —C=N ни сақловчи органик бирикмалар. Н. изонитриллар + R — N = С изомерларидир. Н. номи, одатда, карбон кислоталарининг номидан келтириб чиқарилади, бунга мисол қилиб ацетонитрил CH3CN ни сирка кислота нитрили, адиподинитрил NC(CH2)4CN ни адипин кислота ди-нитрили деб аталишини кўрсатиш мумкин. Н.ни цианид кислота ҳосилалари сифатида ҳам қаралади (СН2= CHCH2CN — аллилцианид ва ҳ. к.).
Н. — рангсиз суюқлик ёки қаттиқ моддалардир. Сувда оз, кўпгина органик эритувчиларда яхши эрийди, электрофиллар ва нуклеофиллар б-н таъсирлашади, металлар тузлари б-н ком-плекслар ҳосил қилади, апротон муҳитда галогенводородлар б-н ҳам таъсирлашади, спиртлар ва тиоллар б-н имидоэфирлар ёки тиомидатлар тузларини беради. Карбон кислоталар б-н қиздирилган Н. имидларга айлана-ди, аммиак б-н ёки бирламчи ёки ик-киламчи аминлар б-н амидинлар беради, гидроксиламин амидоксим, гидразон эса амидазон ҳосил қилади. Н. магнийорганик бирикмалар б-н бирикиб, магний алмашган кетиминларга, улар эса гидролизланиб (кислотали муҳитда) кетонларга айланади. Н. фос-форнинг галогенли бирикмалари б-н фосфазобирикмалар (иминофосфоранлар) беради. Риттер реакцияси орқали Н.га олефинлар ёки уларнинг функционал ҳосилаларини таъсир эттириш йўли б-н амидлар олиш мумкин. Н.дан тетразоллар, пиридин хреилалари, три-азинлар, иминонитриллар, занжирли кетонлар, аминобирикмалар, альдегид ва б. бирикмалар олинади.
Н. амидларни дегидратлаш, цианид кислота тузларини алкиллаш, углеводородларни аммонолиз қилиш, спиртларга аммиак таъсир эттириш ёки бошқа йўллар б-н олинади.
Н. эритмалар, радикал-занжир реакциялар инициаторлари сифатида, сунъий толалар олишда хом ашё, пластификаторлар, дори-дармон ва пестицидлар и.ч.да қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.