Nitrobirikmalar

Nitrobirikmalar I K M A L A R (S-nitrobi-rikmalar) — molekulasida uglerod ato-mi b-n töğridan-töfi boğlangan bitta yeki bir neça nitroguruh (NO2) saklovçi organik moddalar. Azotli va kislorodli nitrobirikmalar ham mavjud. Oddiy nitroalkanlar rangsiz suyuqliklar, aromatik N. esa oç-sariqrangli, qaynaş t-rasi yuqori bölgan su-yuqliklar yoki qattiq moddalardir. Ular öziga xos hidga ega, suvda eriydi, buğ b-n haydaladi.

Nitroguruh kuçli elektronakseptor xususiyatga ega bölib, manfiy zaryadni delokallaydi. Aromatik birikmalarda induksion va mezomer effekti tu-fayli elektron ziçlikning tarqalişiga ta'sir etadi. Bunda orto- va para-holatlarda lokallangan musbat zaryadning ma'lum bir qismini yadro öziga oladi. Organik birikmalarga nitroguruh kiritilganda ularning nukleofil reagentlarga nisbatan reaksion xususiyati oşadi, elektrofil reagentlar b-n reaksiyasini esa kiyinlaştiradi. Bu N.ni organik sintezda keng qöllaş-ga, reaksiyalarni boşqarişga va kerakli yönalişda davom ettirişga imkon beradi. N.dan tegişli tuzlar, alkillaş mahsulotlari, karbonil birikmalari, gidroksam kislotalari, organik kislotalar, gidroksilamin, olefinlar, nitrenlar, aminobirik-malar, efirlar, nitrol kislotalari va b. olinadi. Polinitrobirikmalar portlovçi moddalar tayyorlaşda, raketa yonilgisi komponenti sifatida erituvçilar, biologik faol birikmalar, neftn i deparafinlaşda, insektitsid va gerbitsidlar i.ç.da qöllanadi.