Nitrozobirikmalar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 251-b. — ziyouz.com
Nitrozobirikmalar (S - nit-rozobirikmalar) — molekulasida uglerod atomlari orqali boğlangan bir yoki bir neçta nitrozoguruh —N=0 tutgan organik moddalar. N., odatda, monomer va dimerlarning muvozanat holatidagi aralaşmasi körinişida mavjud böladi. Monomer N.ni nomlaşda asos birikmalar nomiga «nitrozo» qöşimçasi qöşiladi. N.ning aksarisi dimer körinişidagi holatda böladi, ammo organik qoldiqqa elektronakseptor örinbosarlar kiritilişi monomerlar paydo bölişiga olib keladi. Dimer N.da trans-izomerlar sis-izomerlarga nisbatan barqarorroq. Eritmalarda yoki qizdirilganda dimer N. dissotsi-atsiyaga uçraydi. Monomer N. — gazlar yoki havorang yoki yaşil rangli suyuqliklar, suvda yaxşi eriydi. Dimer N. — rangsiz kristallar, qutbli erituvçilarda yaxşi eriydi. N. birlamçi aminlarni Karo kislotasi ta'sirida yoki gidrooksilaminlarni organik perkislotalar b-n oksidlaş usulida olinadi. Geterotsiklik birikmalar, aminokislotalar va b. sintezida, böyagiçlar, dorivor preparatlar, elasto-merlar, issiqqa çidamli kauçuklar i.ç.da qöllanadi. Ba'zi N. mutagen va kanserogen faol moddalar, teri kasalliklarini paydo qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИТРОЗОБИРИКМАЛАР (С - нит-розобирикмалар) — молекуласида углерод атомлари орқали боғланган бир ёки бир нечта нитрозогуруҳ —N=0 тутган органик моддалар. Н., одатда, мономер ва димерларнинг мувозанат ҳолатидаги аралашмаси кўринишида мавжуд бўлади. Мономер Н.ни номлашда асос бирикмалар номига «нитрозо» қўшимчаси қўшилади. Н.нинг аксариси димер кўринишидаги ҳолатда бўлади, аммо органик қолдиққа электронакцептор ўринбосарлар киритилиши мономерлар пайдо бўлишига олиб келади. Димер Н.да транс-изомерлар цис-изомерларга нисбатан барқарорроқ. Эритмаларда ёки қиздирилганда димер Н. диссоци-ацияга учрайди. Мономер Н. — газлар ёки ҳаворанг ёки яшил рангли суюқликлар, сувда яхши эрийди. Димер Н. — рангсиз кристаллар, қутбли эритувчиларда яхши эрийди. Н. бирламчи аминларни Каро кислотаси таъсирида ёки гидрооксиламинларни органик перкислоталар б-н оксидлаш усулида олинади. Гетероциклик бирикмалар, аминокислоталар ва б. синтезида, бўягичлар, доривор препаратлар, эласто-мерлар, иссиққа чидамли каучуклар и.ч.да қўлланади. Баъзи Н. мутаген ва канцероген фаол моддалар, тери касалликларини пайдо қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.