Nivelir
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195-b. — ziyouz.com
Nivelir (frans. niveler — töğrilamoq, baravarlamoq) — geodezik asbob. Yerdagi ikki nuqta balandliklari farqi (nisbiy balandligi) ni gorizontal vizir nuri b-n, şu nuqtalarga tik örnatiladigan N. reykalar yordamida aniklaydi. Tuzilişi böyiça ular ikki tur — vizir nuri silindrik adilak (suv tarozi) yordamida gorizontal holatga keltiriladigan N.ga va vizir nuri öz-özidan gorizontal holatga keladigan (kompensatorli) N.ga bölinadi. Birinçi turdagi N.ning asosiy qismlari — qaraş trubasi va uning yon qismiga örnatilgan silindrik adilak; ikkinçi turdagi N.da — qaraş trubasi va uning içki qismida joylaşgan optik prizmali kompensator hisoblanadi. Kompensator mexanik mayatnik bölib, uning optik prizmasi metall yoki sintetik ikki tolali ingiçka ipda osib qöyilgan böladi. U 15' (minut) gaça qiya bölgan vizir nurni avtomatik ravişda gorizontal holatga keltirib beradi. Anikligi böyiça N. anikligi yukrri (1 km masofaga nivelirlaş anikligi 0,5—1,0 mm), aniq (2—3 mm) va texnik (10 mm) N.ga bölinadi. N.lar asosiy geodezik va topografik işlarda, barça turdagi quriliş işlarida, noyob binolar va murakkab inşootlarning çökişi hodisalarini kuzatişda, Yer qobiği vertikal harakatini örganişda va b. maqsadlarda keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИВЕЛИР (франц. niveler — тўғриламоқ, бараварламоқ) — геодезик асбоб. Ердаги икки нуқта баландликлари фарқи (нисбий баландлиги) ни горизонтал визир нури б-н, шу нуқталарга тик ўрнатиладиган Н. рейкалар ёрдамида аниклайди. Тузилиши бўйича улар икки тур — визир нури цилиндрик адилак (сув тарози) ёрдамида горизонтал ҳолатга келтириладиган Н.га ва визир нури ўз-ўзидан горизонтал ҳолатга келадиган (компенсаторли) Н.га бўлинади. Биринчи турдаги Н.нинг асосий қисмлари — қараш трубаси ва унинг ён қисмига ўрнатилган цилиндрик адилак; иккинчи турдаги Н.да — қараш трубаси ва унинг ички қисмида жойлашган оптик призмали компенсатор ҳисобланади. Компенсатор механик маятник бўлиб, унинг оптик призмаси металл ёки синтетик икки толали ингичка ипда осиб қўйилган бўлади. У 15’ (минут) гача қия бўлган визир нурни автоматик равишда горизонтал ҳолатга келтириб беради. Аниклиги бўйича Н. аниклиги юкрри (1 км масофага нивелирлаш аниклиги 0,5—1,0 мм), аниқ (2—3 мм) ва техник (10 мм) Н.га бўлинади. Н.лар асосий геодезик ва топографик ишларда, барча турдаги қурилиш ишларида, ноёб бинолар ва мураккаб иншоотларнинг чўкиши ҳодисаларини кузатишда, Ер қобиғи вертикал ҳаракатини ўрганишда ва б. мақсадларда кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.