Nizomulmulk
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–222-b. — ziyouz.com
Nizomulmulk (1017, Tuye - 1092, Nahovand) — Saljuqiylar davlati arbobi Abu Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiyning unvoni, «Nizo-mulmulk», ya'ni mulkning nizomi, tartibi nomi b-n şuhrat qozongan. Nişopur va Marvda öqib, voyaga yet-gaç, Balxga borib, Ali ibn Şodon xizmatiga kiradi. Keyinçalik u Do-vud ibn Mikoilga dabir böladi.Saljuqiylar şohi Alp Arslon saroyida vazirlik mansabigaça kötariladi. 1072 y. Alp Arslon öldirilgaç, uning öğli, 17 yoşlik Malikşoh (1072—92 y.lar) saroyida N. vazirlik qilib, qariyb davlatning hamma işlarini özi olib borgan. Malikşox. uni öz homiysi — otabek deb atagan. N. mamlakatda yirik mulkdorlar va qabila boşliqlarining ayirmaçilik (separatistax) harakatlariga qarşi kuraşib, davlatni boş-qariş işlarini markazlaştiriş siyosatini ötkazgan. 1067 y. Bağdodda «Nizomiyya» aqoid va huquq madrasasini qurdiradi. 1091 y. «Siyosatnoma» («Siyar ul-muluk») asarini yozadi. Unda davlat boşqaruviga aloqador qariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona işlari, qöşin va sarbozlar, xizmatçi va şaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqçilaru posbonlar vazifalari, ularning maoşlari, poçta va ayğoqçilik (razvedka) işlari, ularning moddiy jihatlari, hatto şohning oilaviy işlari, soliq va hiroj, zakot va vaqf masalalari ham örin olgan. Asarning asosiy ğoyasi şundan iboratki, vazir N. şoh va hokimlarni adlu insofga, sulh va muruvvatga, davlatni oqilona boşqarib, qat'iy qoida va tartib örnatişga, amaldorlarni vijdonli, pok, halol va iymonli bölişga, mamlakat obodonligi, uning ahli farovonligi, tinçlik va totuvligini ta'minlaş uçun harakat qilişga da'vat qiladi. N. Bağdod safari yölida yollangan qotil tiğidan halok böladi.
Ad.: Nizomulmulk, Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk, T., 1997.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЗОМУЛМУЛК (1017, Туе - 1092, Наҳованд) — Салжуқийлар давлати арбоби Абу Али ал-Ҳасан ибн Али ибн Исҳоқ ат-Тусийнинг унвони, «Низо-мулмулк», яъни мулкнинг низоми, тартиби номи б-н шуҳрат қозонган. Нишопур ва Марвда ўқиб, вояга ет-гач, Балхга бориб, Али ибн Шодон хизматига киради. Кейинчалик у До-вуд ибн Микоилга дабир бўлади.Салжуқийлар шоҳи Алп Арслон саройида вазирлик мансабигача кўтарилади. 1072 й. Алп Арслон ўлдирилгач, унинг ўғли, 17 ёшлик Маликшоҳ (1072—92 й.лар) саройида Н. вазирлик қилиб, қарийб давлатнинг ҳамма ишларини ўзи олиб борган. Маликшох. уни ўз ҳомийси — отабек деб атаган. Н. мамлакатда йирик мулкдорлар ва қабила бошлиқларининг айирмачилик (сепаратистах) ҳаракатларига қарши курашиб, давлатни бош-қариш ишларини марказлаштириш сиёсатини ўтказган. 1067 й. Бағдодда «Низомиййа» ақоид ва ҳуқуқ мадрасасини қурдиради. 1091 й. «Сиёсатнома» («Сияр ул-мулук») асарини ёзади. Унда давлат бошқарувига алоқадор қарийб ҳамма қоида ва қонунлар, усул ва воситалар, қози ва қозихона ишлари, қўшин ва сарбозлар, хизматчи ва шахсий сарбозлар масалалари, саройдаги соқчилару посбонлар вазифалари, уларнинг маошлари, почта ва айғоқчилик (разведка) ишлари, уларнинг моддий жиҳатлари, ҳатто шоҳнинг оилавий ишлари, солиқ ва ҳирож, закот ва вақф масалалари ҳам ўрин олган. Асарнинг асосий ғояси шундан иборатки, вазир Н. шоҳ ва ҳокимларни адлу инсофга, сулҳ ва мурувватга, давлатни оқилона бошқариб, қатъий қоида ва тартиб ўрнатишга, амалдорларни виждонли, пок, ҳалол ва иймонли бўлишга, мамлакат ободонлиги, унинг аҳли фаровонлиги, тинчлик ва тотувлигини таъминлаш учун ҳаракат қилишга даъват қилади. Н. Бағдод сафари йўлида ёлланган қотил тиғидан ҳалок бўлади.
Ад.: Низомулмулк, Сиёсатнома ёки Сияр ул-мулук, Т., 1997.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.