Nodavlat sektori
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–268-b. — ziyouz.com
Nodavlat sektori - milliy iqtisodiyotning davlat tasarrufida bölmagan sohalari. N.s. Ğarb mamlakatlarida privat, ya'ni xususiy sektor deb yuritiladi. Özbekistonda xususiy korxonalar, qöşma korxonalar, şirkatlar, kooperativlar, xöjalik uyuşmalari, aksiyadorlik jamiyatlari, fermer va dehqon xöjaliklari N.s.ga ki-ritilgan. U xususiy mulkning ustuvorligi b-n ajralib turadi va uning milliy iqtisodiyotdagi hissasi turli mamlakatlarda turliça. N.s. korxonalari, birinçidan, özaro bozor aloqalari örnatsa, ikkinçidan, davlat sektori b-n boğlanib, turli resurslar va xizmatlarni sotib oladi. N.s. xöjalikning hamma jabhalarida mavjud bölib, savdo-sotiq, xizmat körsatiş, q.x., transport, quriliş, iste'mol buyumlari i.ç.da yetakçilik qiladi, ammo bazaviy tarmoqlarda uning hissasi nisbatan kiçik. N.s. iqtisodiyotning erkin, davlat arala-şuvidan xoli sohasi sifatida bozor qoidalariga binoan rivojlanadi. Bu yerda i.ç. strategiyasini bozordagi talab va taklif nisbati belgilab beradi. N.s.da daromadlar erkin taqsimlanib özlaştiriladi. N.s. öz tovarlarini davlat buyurtmalariga binoan (bozor narxini hisobga olib), davlat sektoriga sotadi, davlat sektoridan esa kerakli tovar va xizmatlarni kelişilgan narxda sotib oladi. N.s. er-kin bölganidan unga iqtisodiy fao-liyatni xilma-xilligi xos. N.s.ning iqtisodiyotdagi hissasi şu sektor korxonalarida jamğariş yuz berib, daromadlar investitsiyaga yönaltirilişi natijasida i.ç.ning kengayişi va davlat mulkining xususiylaştirilişi tufayli korxonalarning N.s.ga ötişi yöli b-n ösadi. Bu hissa 4 körsatkiçga binoan aniqlanadi: yalpi içki mahsulot (YAIM), işlovçilar soni, kapital mablağlar va asosiy kapital (fond) miqdori körsatkiçlari. Bular orasida asosiysi — N.s.ning YAIM daga hissasi hisoblanadi. Özbekiston iqtisodiyotida N.s. hissasi 2000 y.da yalpi içki mahsulotning 70,2% ni, band bölganlar sonining 76% ni, korxonalar soni böyiça, 87,7% ni taş-kil etdi (1995 y.da tegişliça 67,0, 63,9, 78,3%).
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОДАВЛАТ СЕКТОРИ - миллий иқтисодиётнинг давлат тасарруфида бўлмаган соҳалари. Н.с. Ғарб мамлакатларида приват, яъни хусусий сектор деб юритилади. Ўзбекистонда хусусий корхоналар, қўшма корхоналар, ширкатлар, кооперативлар, хўжалик уюшмалари, акциядорлик жамиятлари, фермер ва деҳқон хўжаликлари Н.с.га ки-ритилган. У хусусий мулкнинг устуворлиги б-н ажралиб туради ва унинг миллий иқтисодиётдаги ҳиссаси турли мамлакатларда турлича. Н.с. корхоналари, биринчидан, ўзаро бозор алоқалари ўрнатса, иккинчидан, давлат сектори б-н боғланиб, турли ресурслар ва хизматларни сотиб олади. Н.с. хўжаликнинг ҳамма жабҳаларида мавжуд бўлиб, савдо-сотиқ, хизмат кўрсатиш, қ.х., транспорт, қурилиш, истеъмол буюмлари и.ч.да етакчилик қилади, аммо базавий тармоқларда унинг ҳиссаси нисбатан кичик. Н.с. иқтисодиётнинг эркин, давлат арала-шувидан холи соҳаси сифатида бозор қоидаларига биноан ривожланади. Бу ерда и.ч. стратегиясини бозордаги талаб ва таклиф нисбати белгилаб беради. Н.с.да даромадлар эркин тақсимланиб ўзлаштирилади. Н.с. ўз товарларини давлат буюртмаларига биноан (бозор нархини ҳисобга олиб), давлат секторига сотади, давлат секторидан эса керакли товар ва хизматларни келишилган нархда сотиб олади. Н.с. эр-кин бўлганидан унга иқтисодий фао-лиятни хилма-хиллиги хос. Н.с.нинг иқтисодиётдаги ҳиссаси шу сектор корхоналарида жамғариш юз бериб, даромадлар инвестицияга йўналтирилиши натижасида и.ч.нинг кенгайиши ва давлат мулкининг хусусийлаштирилиши туфайли корхоналарнинг Н.с.га ўтиши йўли б-н ўсади. Бу ҳисса 4 кўрсаткичга биноан аниқланади: ялпи ички маҳсулот (ЯИМ), ишловчилар сони, капитал маблағлар ва асосий капитал (фонд) миқдори кўрсаткичлари. Булар орасида асосийси — Н.с.нинг ЯИМ дага ҳиссаси ҳисобланади. Ўзбекистон иқтисодиётида Н.с. ҳиссаси 2000 й.да ялпи ички маҳсулотнинг 70,2% ни, банд бўлганлар сонининг 76% ни, корхоналар сони бўйича, 87,7% ни таш-кил этди (1995 й.да тегишлича 67,0, 63,9, 78,3%).
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.