Nodir elementlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 269–270-b. — ziyouz.com
Nodir elementlar NODIR ELEMENTLAR, siyrak elementlar — yer qatlamida juda kam uçraydigan elementlarning şartli nomi. Ular 45 ga yaqin metalldan iborat. Çunonçi: litiy (Li), rubidiy (Rb), seziy (Cs), berilliy (Be), radiy (Ra), galliy (Ga), indiy (In), talliy (TI), germaniy (Ge), vanadiy (V), niobiy (Nb), tantal (Ta), selen (Se), tellur (Te), poloniy (Ro), molibden (Mo), volfram (W), reniy (Re), skandiy (Sc), ittriy (Y), lantan (La) va 14 lantanoid, aktiniy (As), toriy (Tp), protaktiniy (Ra), uran (U) va inert gazlar. N.e. nisbatan yangi yoki nisbatan kam özlaştirilgan elementlardir. N.e. ning aksarisi Yer pöstila oz, ba'zilari köp uçraydi, hatto ularning Yer pöstidagi miqdori turmuşda va texnikada eng köp qöllanadigan elementlarni-kidan ança ortiq ekanligi ma'lum. Mas, bir vaqtlar «nodir» hisoblangan titan . elementining Yer pöstidagi miqdori tabiatdagi uglerod, azot kabi elementlarnikidan ança ortikdir. Barça N.e. Yer pöstining massa jihatidan 0,2%ini taşkil qiladi. Toğ jinsining 1 t sida örtaça 65 g litiy, 46 g seriy, 150 g vanadiy, 220 g sirkoniy böladi. N.e. köpinça, Yer pöstida 2 ta, 3 ta, 4 ta element b-n birga uçraydi. Mas, 1 guruhga mansub Li, Rb, Cs III guruhga oid Se, Y kabi nodir-yer elementlari b-n, IV guruhga oid Ge Zr b-n, V guruhga oid Nb Ta b-n, IV guruh elementi — Mo esa W b-n birgalikda uçraydi.
Örta Osiyodagi N.e.ning deyarli barçasi tarkibi murakkab rudalarda uçraydi. Angren konidan qazib olinadigan kumir tarkibida galliy, germaniy, vanadiy, molibden, reniy elementlari mavjud. Olmaliqdagi Qalmoqqir metall konidagi rudalar tarkibida esa molibden, reniy kabi N.e. uçraydi. Bu elementlar juda oz miqdorda bulganligi sababli ularni boyitiş va ajratib olişning sama-rali usullari va texnologiyalari hozirça işlab çiqilmagan. «Qizil-qumnodirmetalloltin» konserniga qaraşli hududlarda uran va b. aktinoid elementlar bor. Ayni vaqtda sanoat miqyosida faqat uran birikmalari ajratib olinadi. N.e.dan xalq xöjaligida muhim ahamiyatga ega bölgan qotiş-malar olişda, optik asboblar va b. yasaşda keng foydalaniladi.
Ad.h Dalimov T. N., Şayakubov T. Ş., Trotskiy V. I. va b., Geologiya i polezniye iskopayemiye respubliki Uzbekistan, T., 1998; Bukin V. I., Içumnov M. S, Safonov V. V., Pererabotka proizvodstvennix otxodov i vtoriçnix resursov, soderjaşix redkiye, blagorodniye i svetniye metalli, M., 2002.
Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОДИР ЭЛЕМЕНТЛАР, сийрак элементлар — ер қатламида жуда кам учрайдиган элементларнинг шартли номи. Улар 45 га яқин металлдан иборат. Чунончи: литий (Li), рубидий (Rb), цезий (Cs), бериллий (Be), радий (Ra), галлий (Ga), индий (In), таллий (TI), германий (Ge), ванадий (V), ниобий (Nb), тантал (Та), селен (Se), теллур (Те), полоний (Ро), молибден (Мо), вольфрам (W), рений (Re), скандий (Sc), иттрий (Y), лантан (La) ва 14 лантаноид, актиний (Ас), торий (Тп), протактиний (Ра), уран (U) ва инерт газлар. Н.э. нисбатан янги ёки нисбатан кам ўзлаштирилган элементлардир. Н.э. нинг аксариси Ер пўстила оз, баъзилари кўп учрайди, ҳатто уларнинг Ер пўстидаги миқдори турмушда ва техникада энг кўп қўлланадиган элементларни-кидан анча ортиқ эканлиги маълум. Мас, бир вақтлар «нодир» ҳисобланган титан . элементининг Ер пўстидаги миқдори табиатдаги углерод, азот каби элементларникидан анча ортикдир. Барча Н.э. Ер пўстининг масса жиҳатидан 0,2%ини ташкил қилади. Тоғ жинсининг 1 т сида ўртача 65 г литий, 46 г церий, 150 г ванадий, 220 г цирконий бўлади. Н.э. кўпинча, Ер пўстида 2 та, 3 та, 4 та элемент б-н бирга учрайди. Мас, 1 гуруҳга мансуб Li, Rb, Cs III гуруҳга оид Se, Y каби нодир-ер элементлари б-н, IV гуруҳга оид Ge Zr б-н, V гуруҳга оид Nb Та б-н, IV гуруҳ элементи — Мо эса W б-н биргаликда учрайди.
Ўрта Осиёдаги Н.э.нинг деярли барчаси таркиби мураккаб рудаларда учрайди. Ангрен конидан қазиб олинадиган кумир таркибида галлий, германий, ванадий, молибден, рений элементлари мавжуд. Олмалиқдаги Қалмоққир металл конидаги рудалар таркибида эса молибден, рений каби Н.э. учрайди. Бу элементлар жуда оз миқдорда булганлиги сабабли уларни бойитиш ва ажратиб олишнинг сама-рали усуллари ва технологиялари ҳозирча ишлаб чиқилмаган. «Қизил-қумнодирметаллолтин» концернига қарашли ҳудудларда уран ва б. актиноид элементлар бор. Айни вақтда саноат миқёсида фақат уран бирикмалари ажратиб олинади. Н.э.дан халқ хўжалигида муҳим аҳамиятга эга бўлган қотиш-малар олишда, оптик асбоблар ва б. ясашда кенг фойдаланилади.
Ад.ҳ Далимов Т. Н., Шаякубов Т. Ш., Троцкий В. И. ва б., Геология и полезные ископаемые республики Узбекистан, Т., 1998; Букин В. И., Ичумнов М. С, Сафонов В. В., Переработка производственных отходов и вторичных ресурсов, содержащых редкие, благородные и цветные металлы, М., 2002.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.