Nöğay

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365–366-b. — ziyouz.com

Nöğay (13-a.ning 1-yarmi — 1300) — Oltin Örda tumanboşisi, Jöjixonning evarasi. Berkaxon qöşini qömon-doni sifatida Huloku va uning vorislariga qarşi bir qança yurişlar qilgan. Janglardan birida bir közidan ajralgan. Berkaxon vafotidan söng Oltin Ördada N.ning obrö-e'tibori tez ortib borgan. Dondan Dunaygaça bölgan ulkan hudud N. nazorati ostida bölgan. 13-a.ning 70-y.laridan öz tasarrufidagi ulusda mustaqil siyosat yurgiza boşlagan. N. Vizantiya impe-ratori Mixail Paleologning nikohsiz tuğilgan qizi — Yevfrosiniyaga uylangan (1273). 1271, 1277, 1278 y.larda N. imperator Mixailning iltimosiga köra, Bolgariyaga qarşi yuriş qiladi. Keyingi ön yillikda N. qöşinlari Bolgariya, Frakiya va Makedoniya yerlarini bir neça bor ğorat qiladi. Dunay orti davlatlari, xususan, Tirnovo şoxdigi, Braniçevskiy va Vidin knyazliklari N.ga tobe etiladi. 90-y.larda Serbiya qiroli Milutin özini N.ning vassali sifatida tan oladi. N. b-n ittifokda bölişga rus knyazliklari, Polşa, Vengriya, Bolgariya, Serbiya harakat qilişgan. N. yordamida Telebuğaxon (Tölabuğaxon) Oltin Örda taxtidan tuşirilib, örniga Töqta ötqazilgan. Töqta qudratli tumanboşidan xalos böliş maqsadida N.ga qarşi harbiy harakatlar boşlagan. 1300 y. Donning ğarbidan oquvçi Kökanliq daryosi böyidagi hal kiluvçi jangda N. qöşini tor-mor keltirilgan. N. asir olinib, qatl etilgan. N. nomi b-n keyinçalik nöğaylar atala boşlagan.

Ad.: Yegorov V. L., Istoriçeskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIV—XVI vv., M., 1983.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЎҒАЙ (13-а.нинг 1-ярми — 1300) — Олтин Ўрда туманбошиси, Жўжихоннинг эвараси. Беркахон қўшини қўмон-дони сифатида Ҳулоку ва унинг ворисларига қарши бир қанча юришлар қилган. Жанглардан бирида бир кўзидан ажралган. Беркахон вафотидан сўнг Олтин Ўрдада Н.нинг обрў-эътибори тез ортиб борган. Дондан Дунайгача бўлган улкан ҳудуд Н. назорати остида бўлган. 13-а.нинг 70-й.ларидан ўз тасарруфидаги улусда мустақил сиёсат юргиза бошлаган. Н. Византия импе-ратори Михаил Палеологнинг никоҳсиз туғилган қизи — Евфросинияга уйланган (1273). 1271, 1277, 1278 й.ларда Н. император Михаилнинг илтимосига кўра, Болгарияга қарши юриш қилади. Кейинги ўн йилликда Н. қўшинлари Болгария, Фракия ва Македония ерларини бир неча бор ғорат қилади. Дунай орти давлатлари, хусусан, Тирново шохдиги, Браничевский ва Видин князликлари Н.га тобе этилади. 90-й.ларда Сербия қироли Милутин ўзини Н.нинг вассали сифатида тан олади. Н. б-н иттифокда бўлишга рус князликлари, Польша, Венгрия, Болгария, Сербия ҳаракат қилишган. Н. ёрдамида Телебуғахон (Тўлабуғахон) Олтин Ўрда тахтидан туширилиб, ўрнига Тўқта ўтқазилган. Тўқта қудратли туманбошидан халос бўлиш мақсадида Н.га қарши ҳарбий ҳаракатлар бошлаган. 1300 й. Доннинг ғарбидан оқувчи Кўканлиқ дарёси бўйидаги ҳал килувчи жангда Н. қўшини тор-мор келтирилган. Н. асир олиниб, қатл этилган. Н. номи б-н кейинчалик нўғайлар атала бошлаган.

Ад.: Егоров В. Л., Историческая география Золотой Орды в XIV—XVI вв., М., 1983.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.