Nogironlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com
Nogironlik NOGIRONLIK, invalidlik — kasallik, şikastlaniş, mayibmajruhlik, baxtsiz hodisalar tufayli butunlay yoki ma'lum muddat mehnat qobiliyatini yöqotiş. Jismoniy yoki akliy nuqsonlari borligi sababli ijtimoiy yordam va himoyaga muhtoj şaxs nogiron hisoblanadi. Özbekistonda N. Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyasi (TMEK) tomonidan belgilanadi. N. mehnat qobiliyatini yöqo-tiş darajasiga qarab 3 guruhga böli-nib, vaqtinça (6—12 oy) yoki muddat siz qilib tayinlanadi. 1-guruh N.ga mehnat qobiliyatini butunlay yöqotgan vab.ning doimiy parvarişi, yorda-mi, nazoratiga muhtoj bölgan şaxslar; 2-guruh N.ga mehnat qobiliyatini butunlay yöqotgan, lekin boşqalarning doimiy parvarişiga muhtoj bölmagan, şuningdek, mehnat turidan qat'i nazar, unda uzoq muddat işlay olmaydigan şaxslar; 3-guruh N.ga mehnat qobiliyati sezilarli darajada pasaygan şaxslar kiradi. Nogironlar davlat nafaqasi b-n ta'minlanadi, zarur bölganda davolanadi, ularga protezlar beriladi, işga, maxsus maktablarga joylaştiriş uçun şaroit yaratiladi. Nogironlarni tibbiy, ijtimoiy va kasbiy reabilitatsiya qiliş orqali faol hayotga, mehnatga jalb qiliş dolzarb masala hisoblanadi.
ÖzR qonunçiligida N.ning quyidagi sabablari nazarda tutiladi: umumiy kasalliklar (iş b-n boğliq bölmagan) oqibatidagi N.; turmuşdagi baxtsiz hodisalar natijasida şikastlaniş oqibatida yuz bergan N.; i.ç.dagi jarohatlar va kasb kasalligiga duçor böliş natijasidagi N.; kasb kasalligiga çaliniş tufayli yuz bergan N.; Özbekistonni himoya qiliş yoki boş-qaça tarzda harbiy burçni bajariş paytida röy bergan N.; harbiy burçni bajariş b-n boğliq bölmagan harbiy xizmatni ötaş davridagi N. Bu boradagi tartibqoidalar ÖzR Vazirlar Mahkamasining 1994 y. 24 noyab.dagi 317-son qarori b-n tasdiqlangan «Tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyalari töğrisida nizom»da körsatib ötilgan.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1995 y. 11 noyab.da «ÖzRning nogironlarni reabilitatsiya qiliş borasidagi çora-tadbirlari Davlat dasturi töğrisida» qaror qabul qildi. Mazkur qarorning ijrosi nogironlarni reabilitatsiya qiliş markazlari sistemasi (Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy va kasb böyiça reabilitatsiya qiliş milliy markazi, Tayanç-harakat sistemasi kasalliklarida nogironlar reabilitatsiya markazi va 10 ta umumiy tipdagi hududiy reabilitatsiya markazlari) taşkil etildi. Bular joylardagi TMEKlar b-n hamkorlikda nogironlarni tibbiyijti-moiy reabilitatsiya qiliş çoratad-birlarini amalga oşiradi.
Ad.: Özbekiston Respublikasida imtiyozli pensiya ta'minoti töğrisida [normativ hujjatlar töplami], T., 1994; Özbekiston Respublikasining Davlat pensiya ta'minoti töğrisidagi qonunga şarhlar, T., 1996.
Nosir Muhammadjonov, Yöldoş Tursunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОГИРОНЛИК, инвалидлик — касаллик, шикастланиш, майибмажруҳлик, бахтсиз ҳодисалар туфайли бутунлай ёки маълум муддат меҳнат қобилиятини йўқотиш. Жисмоний ёки аклий нуқсонлари борлиги сабабли ижтимоий ёрдам ва ҳимояга муҳтож шахс ногирон ҳисобланади. Ўзбекистонда Н. Тиббий меҳнат экспертиза комиссияси (ТМЭК) томонидан белгиланади. Н. меҳнат қобилиятини йўқо-тиш даражасига қараб 3 гуруҳга бўли-ниб, вақтинча (6—12 ой) ёки муддат сиз қилиб тайинланади. 1-гуруҳ Н.га меҳнат қобилиятини бутунлай йўқотган ваб.нинг доимий парвариши, ёрда-ми, назоратига муҳтож бўлган шахслар; 2-гуруҳ Н.га меҳнат қобилиятини бутунлай йўқотган, лекин бошқаларнинг доимий парваришига муҳтож бўлмаган, шунингдек, меҳнат туридан қатъи назар, унда узоқ муддат ишлай олмайдиган шахслар; 3-гуруҳ Н.га меҳнат қобилияти сезиларли даражада пасайган шахслар киради. Ногиронлар давлат нафақаси б-н таъминланади, зарур бўлганда даволанади, уларга протезлар берилади, ишга, махсус мактабларга жойлаштириш учун шароит яратилади. Ногиронларни тиббий, ижтимоий ва касбий реабилитация қилиш орқали фаол ҳаётга, меҳнатга жалб қилиш долзарб масала ҳисобланади.
ЎзР қонунчилигида Н.нинг қуйидаги сабаблари назарда тутилади: умумий касалликлар (иш б-н боғлиқ бўлмаган) оқибатидаги Н.; турмушдаги бахтсиз ҳодисалар натижасида шикастланиш оқибатида юз берган Н.; и.ч.даги жароҳатлар ва касб касаллигига дучор бўлиш натижасидаги Н.; касб касаллигига чалиниш туфайли юз берган Н.; Ўзбекистонни ҳимоя қилиш ёки бош-қача тарзда ҳарбий бурчни бажариш пайтида рўй берган Н.; ҳарбий бурчни бажариш б-н боғлиқ бўлмаган ҳарбий хизматни ўташ давридаги Н. Бу борадаги тартибқоидалар ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 1994 й. 24 нояб.даги 317-сон қарори б-н тасдиқланган «Тиббий-меҳнат экспертиза комиссиялари тўғрисида низом»да кўрсатиб ўтилган.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси 1995 й. 11 нояб.да «ЎзРнинг ногиронларни реабилитация қилиш борасидаги чора-тадбирлари Давлат дастури тўғрисида» қарор қабул қилди. Мазкур қарорнинг ижроси ногиронларни реабилитация қилиш марказлари системаси (Ногиронларни тиббий-ижтимоий ва касб бўйича реабилитация қилиш миллий маркази, Таянч-ҳаракат системаси касалликларида ногиронлар реабилитация маркази ва 10 та умумий типдаги ҳудудий реабилитация марказлари) ташкил этилди. Булар жойлардаги ТМЭКлар б-н ҳамкорликда ногиронларни тиббийижти-моий реабилитация қилиш чоратад-бирларини амалга оширади.
Ад.: Ўзбекистон Республикасида имтиёзли пенсия таъминоти тўғрисида [норматив ҳужжатлар тўплами], Т., 1994; Ўзбекистон Республикасининг Давлат пенсия таъминоти тўғрисидаги қонунга шарҳлар, Т., 1996.
Носир Муҳаммаджонов, Йўлдош Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.