Nok

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 277–278-b. — ziyouz.com

Nok (Pyrus) — ra'noguldoşlar oilasiga mansub barg tökuvçi daraxtlar yoki butalar turkumi, mevali daraxt. Yevrosiyoning mö'tadil va subtropik min-taqalari (Şarqiy va Kiçik Osiyo, Kavkaz, Jan. Yevropa)da 60 ga yaqin turi uçraydi. Örta Osiyo, Rossiyaning janubi, Uzoq Şarq, Ukraina, Belorussiya, Boltiqböyi, Moldaviyada 40 ga yaqin turi ösadi. N. qadimiy madaniy ösimlik. Dastlab Eron va Armanistonda madaniylaştirilgan degan taxminlar bor. Yevropa mamlakatlari, Amerikaning mö'tadil iklimli hududlari (ay-niqsa, AQŞ)da, Afrika, Avstraliya, Jan. Şarqiy Osiyoda köp ekiladi. Dunyo böyiça uruğli mevalilar içida (ekilgan maydoni jihatidan olmadan keyin) 2-örinda turadi. Xitoy, Italiya, AQŞ, Ispaniya, Turkiyada nokzorlar köp. N.ning madaniy navlari oddiy N. yoki örmon N.i (P. communis), qor N. (R. nivalis), Buasye N. i (P. boissieriana), Korjinskiy N.i (P. korshinskyi), qumokdi yoki keçki N. (P. serotina), yc-suriya N.i (P. ussuriensis) va b. turlarga mansub. N.ning oddiy yoki urmon N. turi keng tarqalgan. Özbekistonda Korjinskiy noki murut, olmurut (R. Korshinskyi Litv.); turkman noki (R. turcmanica Maleg.) toğ yon bağirlarida yovvoyi qolda ösadi. N. daraxti 50—300 yilgaça yaşaydi, buyi 15—20 m ga yeta-di; şox-şabbasi ixçam, piramida şaklida. N. yoruğsevar, qurğoqçilikka va sovuqqa örtaça çidamli. N. qumli, şörlangan yerlardan boşqa hamma joyda yaxşi ösadi. Ildizi kam tarmokli öq ildiz, asosiy qismi tuproqning 20—80 sm qatlamida joylaşadi. Barglari tuxumsimon, tuksiz, yaşil, yaltiroq, çeti arra tişli. Gullari oq, ba'zan puşti yoki kizil. Mevasi turli şaklda, vazni 25—300 g, ba'zan 500— 700 g, rangi sariq, yaşil, puşti, zar-ğaldoq va b. Mevasi yangiligida yeyila-di, qoqi, jem, kompot, murabbo qilinadi. Tarkibida örtaça 80% suv, 10,4% kand, 0,3% organik kislotalar, 0,03% oşlovçi moddalar, 2,6% kletçatka, 0,4% azotli moddalar, V, S vitaminlari, A provitamini bor. Asalşirali daraxt, ayrim turlari yoğoçidan musiqa asboblari yasaladi.

N. payvandlaş yuli b-n köpaytiriladi; payvandtag yovvoyi N. yoki behi uruğlarini östirib tayyorlanadi. Nokzorlar ikki yillik köçatlardan bar-po etiladi. Kuçli payvandtagga ulanganlari 8x6 (7—6x4—2,5) m, pakana payvandtagga ulanganlari esa 6x4 m, 3,5x2,5 m sxemada ekiladi. Kupçilik N. navlari qöşimça çanglanişni talab etadi. Şu sababli çanglovçi navlar aralaş ekiladi. Köçati ötqazil-gaç, 5—6- yili hosilga kiradi, 20— 25-yilda töliq hosil beradi. Naviga, parvariş qilinişiga qarab hosildor-ligi 100— 250 s/ga.

Kuzda yoki erta bahorda organik va mineral öğitlar b-n öğitlanadi, ösuv davrida oziqlantiriladi, suğoriladi, qator va tup oralari kultivatsiya qilinadi.

Asosiy navlari: jahon böyiça N.ning 5 mingdan ortiq navlari bor. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik i.t. in-tida 20-a. ning 50-y.laridan boşlab köpgina N. navlari çiqarilgan va Özbekis-tonda 40 ga yaqin mahalliy va seleksiya navlari r-nlaştirilgan. Sanoat boğdorçiligida yozgi (Vilyame, Lyubimitsa Klappa va b.), kuzgi (Ra'no, Bere-Bosk, Zuhra, Sovğa, Lesnaya krasavitsa va b.), qişki (Kulala, Dilafröz, Kyure, Toşkent noki, Olivye de Serr va b.) navlari ekiladi.

Zararkunandalari: nok va olma qurti, nok biti, nok kanasi va b. Kasalliklari — kalmaraz, un-şudring, çiriş va b.

Ad.: Sorta plodovix, subtropiçeskix, orexoplodovix kultur i yagod, T., 1968; Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Özbekiston mevaçiligi, T., 1967; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983,

Sultan Xolnazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОК (Pyrus) — раъногулдошлар оиласига мансуб барг тўкувчи дарахтлар ёки буталар туркуми, мевали дарахт. Евросиёнинг мўътадил ва субтропик мин-тақалари (Шарқий ва Кичик Осиё, Кавказ, Жан. Европа)да 60 га яқин тури учрайди. Ўрта Осиё, Россиянинг жануби, Узоқ Шарқ, Украина, Белоруссия, Болтиқбўйи, Молдавияда 40 га яқин тури ўсади. Н. қадимий маданий ўсимлик. Дастлаб Эрон ва Арманистонда маданийлаштирилган деган тахминлар бор. Европа мамлакатлари, Американинг мўътадил иклимли ҳудудлари (ай-ниқса, АҚШ)да, Африка, Австралия, Жан. Шарқий Осиёда кўп экилади. Дунё бўйича уруғли мевалилар ичида (экилган майдони жиҳатидан олмадан кейин) 2-ўринда туради. Хитой, Италия, АҚШ, Испания, Туркияда нокзорлар кўп. Н.нинг маданий навлари оддий Н. ёки ўрмон Н.и (P. communis), қор Н. (Р. nivalis), Буасье Н. и (P. boissieriana), Коржинский Н.и (P. korshinskyi), қумокди ёки кечки Н. (P. serotina), yc-сурия Н.и (P. ussuriensis) ва б. турларга мансуб. Н.нинг оддий ёки урмон Н. тури кенг тарқалган. Ўзбекистонда Коржинский ноки мурут, олмурут (Р. Korshinskyi Litv.); туркман ноки (Р. turcmanica Maleg.) тоғ ён бағирларида ёввойи қолда ўсади. Н. дарахти 50—300 йилгача яшайди, буйи 15—20 м га ета-ди; шох-шаббаси ихчам, пирамида шаклида. Н. ёруғсевар, қурғоқчиликка ва совуққа ўртача чидамли. Н. қумли, шўрланган ерлардан бошқа ҳамма жойда яхши ўсади. Илдизи кам тармокли ўқ илдиз, асосий қисми тупроқнинг 20—80 см қатламида жойлашади. Барглари тухумсимон, туксиз, яшил, ялтироқ, чети арра тишли. Гуллари оқ, баъзан пушти ёки кизил. Меваси турли шаклда, вазни 25—300 г, баъзан 500— 700 г, ранги сариқ, яшил, пушти, зар-ғалдоқ ва б. Меваси янгилигида ейила-ди, қоқи, жем, компот, мураббо қилинади. Таркибида ўртача 80% сув, 10,4% канд, 0,3% органик кислоталар, 0,03% ошловчи моддалар, 2,6% клетчатка, 0,4% азотли моддалар, В, С витаминлари, А провитамини бор. Асалширали дарахт, айрим турлари ёғочидан мусиқа асбоблари ясалади.

Н. пайвандлаш йули б-н кўпайтирилади; пайвандтаг ёввойи Н. ёки беҳи уруғларини ўстириб тайёрланади. Нокзорлар икки йиллик кўчатлардан бар-по этилади. Кучли пайвандтагга уланганлари 8x6 (7—6x4—2,5) м, пакана пайвандтагга уланганлари эса 6x4 м, 3,5x2,5 м схемада экилади. Купчилик Н. навлари қўшимча чангланишни талаб этади. Шу сабабли чангловчи навлар аралаш экилади. Кўчати ўтқазил-гач, 5—6- йили ҳосилга киради, 20— 25-йилда тўлиқ ҳосил беради. Навига, парвариш қилинишига қараб ҳосилдор-лиги 100— 250 ц/га.

Кузда ёки эрта баҳорда органик ва минерал ўғитлар б-н ўғитланади, ўсув даврида озиқлантирилади, суғорилади, қатор ва туп оралари культивация қилинади.

Асосий навлари: жаҳон бўйича Н.нинг 5 мингдан ортиқ навлари бор. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик и.т. ин-тида 20-а. нинг 50-й.ларидан бошлаб кўпгина Н. навлари чиқарилган ва Ўзбекис-тонда 40 га яқин маҳаллий ва селекция навлари р-нлаштирилган. Саноат боғдорчилигида ёзги (Вильяме, Любимица Клаппа ва б.), кузги (Раъно, Бере-Боск, Зуҳра, Совға, Лесная красавица ва б.), қишки (Кулала, Дилафрўз, Кюре, Тошкент ноки, Оливье де Серр ва б.) навлари экилади.

Зараркунандалари: нок ва олма қурти, нок бити, нок канаси ва б. Касалликлари — калмараз, ун-шудринг, чириш ва б.

Ад.: Сорта плодовых, субтропических, орехоплодовых культур и ягод, Т., 1968; Рибаков А. А., Остроухова С. А., Ўзбекистон мевачилиги, Т., 1967; Помология Узбекистана, Т., 1983,

Султан Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.