Non sanoati

Non sanoati — oziq-ovqat sanoati tarmoği. Nonning turli navlarini, buxanka, bulka va teşikkulça, par-hez, diabetik va şifobaxş non turlarini i.ç.ga ixtisoslaşgan. Özbekis-tonda novvoylik kadimiy tarixga va boy an'analarga ega.

Non deyarli har bir oilada tayyorla-nişiga qaramay şaharlar va yirik qişloqlarda yirik novvoyxonalar aholining yopilgan nonga bölgan ehtiyojlarini ta'minlaşda muhim mavqeda turgan. Novvoylik kasbhunarning bir turi sifatida rivojlangan. 1929 y.da Samarqand va Toşkent ş.da dastlabki non pişiradigan sanoat korxonalari qurilgaç, novvoyçilik ozik,-ovqat sanoati tarmoğiga aylandi. Keyingi yillarda Qöqon (1930), Qarşi (1936), Termiz (1940), Buxoro (1946), Urganç (1955), Namangan (1961) kabi yirik şahar xamda şaharça, tuman markazlari, yirik qişloqlarda non z-dlari, novvoyxonalar qurildi. Özbekistonda N.s. yevropaça non xillarini işlab çiqaradigan non z-dlari va novvoyxonalarni quriş yönalişida rivojlandi. 1960—85 y.larda Toşkent, Jizzax, Nukus, Angren kabi şaharlarda katta (100 t/sutka) va örta (30 t/sutka) quvvatga ega bölgan 15 ta non z-di kurilib işga tuşirildi. N.s. korxonalarida milliy nonlarni sanoat usulida i.ç. imkoniyatini beradigan peçlar (Bruver-Salixov, Danko-Semyonov peçlari) örnatildi. Toşkent, Samarqand va Farğona ş.laridagi non pişiriş korxonalari tubdan qayta qurildi. Zamonaviy xamir tayyorlov agregatlarining örnatilişi, uzluksiz xamir taqsimlovçi tizimlar, un va yordamçi mahsulotlarni (tuz, xa-mirturuş suti, şakar, yoğ) idişsiz saqlaş qurilmalarining barpo etilişi N.s.ning rivojlanişiga yordam berdi. Şuningdek, obi non işlab çikaruvçi sexlar yiriklaştirilib, savdo dökonlariga ega bölgan yangi sexlar qurildi. 1986 y. non korxonalarining umumiy quvvati 1886,7 t/sutka non mahsulotlarini taşkil etdi (milliy nonlar hissasi 18% böldi). 1987 y. non korxonalari respublika Oziq-ovqat sanoati vazirligidan Don mahsulotlari vazirligi tasarrufiga ötkazilgaç, firma dökonlariga ega bölgan kiçik novvoyxonalar tizimini taşkil etişga ustuvor ahamiyat berildi. N.s. korxonalarida non, non-bulka, makaron va qandolatçilik mah-sulotlari işlab çikarila boşladi. 1988 y.da mamlakatda 29 ta yirik non z-dlari işladi.

Respublika mustaqillikka erişganidan söng, ayniqsa, şahar aholisini non b-n barqaror ta'minlaş maq-sadida N.s. korxonalarini zamonaviy uskunalar b-n qayta jihozlaş, non turlarini köpaytiriş yönalişlarida muhim işlar amalga oşirildi. Daha va guzarlarda kiçik non korxonalari işga tuşirildi. 1995 y.da «Özdonmahsulot» davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi tarkibida 4 non i.ç. birlaşmasi (Toşkent, Yangiyöl, Farğona, Qarşi), 21 non z-di işladi va bir sutkada 1300 t dan ziyod non mah-sulotlari işlab çiqarildi. «Özdonmahsulot» tizimida har biri sutkada 3 t dan 120 t gaça non i.ç. quvvatiga ega bölgan 200 dan ortiq non z-dlari va kiçik novvoyxonalar faoliyat körsatadi (2003). Ularda dunyodagi eng ilğor «Vinkler» (Germaniya) va «Ekmasan» (Turkiya) kabi firmalarning zamonaviy jihozlari örnatilgan. Hoz. «Tansiq non» (Toşkent), «Buxoro non», «Samarqand non», «Nukus non», «Rizq» (Andijon), «Qarşi non» aksiyadorlik jamiyatlari tizimdagi yirik non z-dlari hisoblanadi. Non i.ç. korxonalari faqatgina yirik şaharlarda emas, balki qişloq joylarida ham rivojlangan. Ayni paytda «Özbekbirlaşuv» aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida 844 ta non i.ç. sexlari, 3 mingga yakin tandir (novvoyxona) va kiçik korxonalar bor. Ular tomonidan bir yilda 160 ming t non mahsulotlari tayyorlandi (2002). Özbekiston N.s. korxonalarida 300 xildan köproq non işlab çiqariladi.

Jahonda Italiya, Germaniya, Tur-kiya, AQŞ, Xitoy va b. mamlakatlarda N.s. rivojlangan. Kişi boşiga örtaça yillik non iste'mol qiliş körsat-kiçlari Italiya, Daniya, Germaniyada 70—82 kg ni, Buyuk Britaniya va Fran-siyada 42—45 kg ni taşkil etadi (2002).

Ğofir Mirzayev.