Nosir Xisrav
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 307–308-b. — ziyouz.com
Nosir Xisrav (töliq ismi: Abu-Mu'iniddin Nosir Xisrav al-Qubodiyoniy) (1004, Qubodiyon — 1088, Badaxşon) — fors-tojik şoiri, mutafakkiri. Boşlanğiç ma'lumotni öz qişloğida olgan, keyin Marv va Balx madrasalarida tahsilni davom ettirgan. Mahmud Ğaznaviy va uning öğli Mas'ud saroyida mirzalik qilgan, soliq maqkamasini boşqargan. U 7 yil (1045— 52) davomida Eron, Ozarbayjon, Armaniston, Suriya, Misr, Arabiston, Iroq mamlakatlarini kezib çiqadi. Uning «Safarnoma» asari şu sayohat natijasida yaratilgan. Adolatli hukmdorlar tufayli osoyişta va farovon şaharlarni körgan N. X. keyinçalik öz asarlari orqali odil podşoh goyasini ilgari su-radi.
Misrda 3 yil yaşab, fotimiylar tariqatiga kiradi va ismoiliylar maslagini qabul qiladi. Fotimiylar butun dunyoni egallaşni maqsad qilib, uni 12 jazira (orol)ga bölgan edilar. N.X. Xuroson böyiça jazira boşliği — Hujjat etib tayinlanadi (ba'zi şe'rlarida Hujjat taxallusini xam qöllagan). Keyinçalik, 1052 y.da Balxga qaytgan N.X. bu yerda ismoiliylik ğoyalarini qizğin tarğib-taşviq qila
boşlaydi. Bu harakati uçun N.X. şialik va kofirlikda ayblanib, ölimga hukm qilinadi. Şundan söng u qolgan 25 yillik umrini Badaxşonda — Hazrati Sayyid qişloğidagi Yumğon darasida ötkazadi. Uning da'vatlari natijasida bu yerda ismoiliylar jamoasi vujudga keladi. Maqbarasi asrlar davomida ziyoratgohlardan biri bölib, mahalliy aholi tomonidan «Mozori Şoh Nosir» deb atalgan.
N.X. «Safarnoma», «Zod ulmusofirin», «Vajhi din», «Saodatnoma», «Röşnoinoma», «Xon ulixvon», «Böston ul-uqul», «Dalil utmutaxayyirin», «Jome' ul-hikmatayn», «Ri-sola dar javobi 99 savoli falsafi», «Kuşoyiş va rahoyiş» kabi köplab şe'riy va nasriy asarlar yaratgan. U fors-tojik va arab tillarida ikki devon ham tuzgan, lekin arab tilidagi devonining taqsiri hozirgaça noma'lum. Şoirning qasida, ğazal, qit'a va ruboiylarini öz içiga olgan, 12 ming misradan iborat forsiy devoni esa Eronda bir neça marta çop etilgan.
Dunyoviy ilmlarni çuqur özlaştirgan N.X. hur fikrli kişi bölgan. Olam va Odam mohiyati töğrisida aql vosi-tasida falsafiy fikr yuritgan. Dunyoning nomukammalligi, inson tabiatining noqisligi xususida «Xudo b-n munozara» degan şe'r ham yozgan. Ijo-di orqali adolatsiz zamon, johil va manfaatparast kişilarni tanqid qilib, mehnatkaş dehqonni, kosibu hunarmandni, ilm sohiblarini uluğlagan, insoniy kamolotga da'vat qilgan. Uning hur fikrlari özidan keyingi ijodkorlar, jumladan, Umar Xayyomga kuçli ta'sir körsatgan.
N.X. asarlari dunyoning köplab tillariga tarjima qilingan. Bir neçta şe'rlari, «Saodatnoma» masnaviysidan parçalar va «Safarnoma» asari M. Muinzoda, Ş. Şomuhamedov, Ğ. Karimlar tomonidan özbek tiliga ögirilgan.
As: Safarnoma, T., 2003.
Ad.: Bertels A.Ye. [Nasir-i Xosrav i ismailizm, M., 1959; Samarqandiy D., Şoirlar böstoni], T., 1981.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОСИР ХИСРАВ (тўлиқ исми: Абу-Муъиниддин Носир Хисрав ал-Қубодиёний) (1004, Қубодиён — 1088, Бадахшон) — форс-тожик шоири, мутафаккири. Бошланғич маълумотни ўз қишлоғида олган, кейин Марв ва Балх мадрасаларида таҳсилни давом эттирган. Маҳмуд Ғазнавий ва унинг ўғли Масъуд саройида мирзалик қилган, солиқ мақкамасини бошқарган. У 7 йил (1045— 52) давомида Эрон, Озарбайжон, Арманистон, Сурия, Миср, Арабистон, Ироқ мамлакатларини кезиб чиқади. Унинг «Сафарнома» асари шу саёҳат натижасида яратилган. Адолатли ҳукмдорлар туфайли осойишта ва фаровон шаҳарларни кўрган Н. X. кейинчалик ўз асарлари орқали одил подшоҳ гоясини илгари су-ради.
Мисрда 3 йил яшаб, фотимийлар тариқатига киради ва исмоилийлар маслагини қабул қилади. Фотимийлар бутун дунёни эгаллашни мақсад қилиб, уни 12 жазира (орол)га бўлган эдилар. Н.Х. Хуросон бўйича жазира бошлиғи — Ҳужжат этиб тайинланади (баъзи шеърларида Ҳужжат тахаллусини хам қўллаган). Кейинчалик, 1052 й.да Балхга қайтган Н.Х. бу ерда исмоилийлик ғояларини қизғин тарғиб-ташвиқ қила
бошлайди. Бу ҳаракати учун Н.Х. шиалик ва кофирликда айбланиб, ўлимга ҳукм қилинади. Шундан сўнг у қолган 25 йиллик умрини Бадахшонда — Ҳазрати Саййид қишлоғидаги Юмғон дарасида ўтказади. Унинг даъватлари натижасида бу ерда исмоилийлар жамоаси вужудга келади. Мақбараси асрлар давомида зиёратгоҳлардан бири бўлиб, маҳаллий аҳоли томонидан «Мозори Шоҳ Носир» деб аталган.
Н.Х. «Сафарнома», «Зод улмусофирин», «Важҳи дин», «Саодатнома», «Рўшноинома», «Хон улихвон», «Бўстон ул-уқул», «Далил утмутахаййирин», «Жомеъ ул-ҳикматайн», «Ри-сола дар жавоби 99 саволи фалсафи», «Кушойиш ва раҳойиш» каби кўплаб шеърий ва насрий асарлар яратган. У форс-тожик ва араб тилларида икки девон ҳам тузган, лекин араб тилидаги девонининг тақцири ҳозиргача номаълум. Шоирнинг қасида, ғазал, қитъа ва рубоийларини ўз ичига олган, 12 минг мисрадан иборат форсий девони эса Эронда бир неча марта чоп этилган.
Дунёвий илмларни чуқур ўзлаштирган Н.Х. ҳур фикрли киши бўлган. Олам ва Одам моҳияти тўғрисида ақл воси-тасида фалсафий фикр юритган. Дунёнинг номукаммаллиги, инсон табиатининг ноқислиги хусусида «Худо б-н мунозара» деган шеър ҳам ёзган. Ижо-ди орқали адолатсиз замон, жоҳил ва манфаатпараст кишиларни танқид қилиб, меҳнаткаш деҳқонни, косибу ҳунармандни, илм соҳибларини улуғлаган, инсоний камолотга даъват қилган. Унинг ҳур фикрлари ўзидан кейинги ижодкорлар, жумладан, Умар Хайёмга кучли таъсир кўрсатган.
Н.Х. асарлари дунёнинг кўплаб тилларига таржима қилинган. Бир нечта шеърлари, «Саодатнома» маснавийсидан парчалар ва «Сафарнома» асари М. Муинзода, Ш. Шомуҳамедов, Ғ. Каримлар томонидан ўзбек тилига ўгирилган.
Ас: Сафарнома, Т., 2003.
Ад.: Бертельс А.Е. [Насир-и Хосрав и исмаилизм, М., 1959; Самарқандий Д., Шоирлар бўстони], Т., 1981.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.