Nosiriddin Tusiy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 793–794-b. — ziyouz.com
Tusiy Nosiriddin (töliq ismşarifi Abu Ja'far Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Nosiriddin Tusiy) (1201.17.2,. hoz. Eron hududida — 1274.25.6, Bağdod) — örta osiyolik astronom va matematik olim. T. Eron Köhistonining ismoiliylar hokimi Nasriddin Muhtaşam saroyida xizmat qilgan. «Axloqi Nosiriy», «Tajrid» kabi asarlari Şarqda keng tarqalgan. T. 1256 y.da Eronga bostirib kirgan möğul istiloçilari boşliği Huloku saroyiga xizmatga olindi. T. özining mavqeidan foydalanib, Yaqin Şarq va Örta Şarq madaniyatining rivojlanişiga katta hissa qöşdi. 1259 y.da Maroğa rasadxonasi qurilişiga rahbarlik qildi, atrofiga turli mamlakat olimlarini töplab, Maroga ilmiy maktabini yaratdi. Bu rasadxonada öşa davrning mukammal astronomik jadvallaridan biri «Ziji Elxoniy» tuzilgan.
T. mat. faniga ham katta hissa qöşgan olim. «Tahriri uklidis» (Yevklid «Negiz»lariga qöşimçalar) asarida Yevklidnpnt 5postulatini isbotlaşga urinib, noyevklid geometriyaning ayrim teoremalari va aksiomalarini ta'rifladi. «Şaklulqitta'» (Trigonometriya asoslari) asarida trigonometriyani mustaqil soha sifatida bayon qildi. Bu asar trigonometriyaning Yevropaga tarqalişida asosiy örin tutdi. T.ning mineralogiya, tibbiyot, fizika, mantiq (logika), falsafa va b. sohalarga oid asarlari ham ma'lum. U köpgina yunon olimlari asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Özbekiston FA Şarqşunoslik intining qölyozmalar fondida T. asarlarining 20 dan ortiq noyob nusxalari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУСИЙ Носириддин (тўлиқ исмшарифи Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Ҳасан Носириддин Тусий) (1201.17.2,. ҳоз. Эрон ҳудудида — 1274.25.6, Бағдод) — ўрта осиёлик астроном ва математик олим. Т. Эрон Кўҳистонининг исмоилийлар ҳокими Насриддин Муҳташам саройида хизмат қилган. «Ахлоқи Носирий», «Тажрид» каби асарлари Шарқда кенг тарқалган. Т. 1256 й.да Эронга бостириб кирган мўғул истилочилари бошлиғи Ҳулоку саройига хизматга олинди. Т. ўзининг мавқеидан фойдаланиб, Яқин Шарқ ва Ўрта Шарқ маданиятининг ривожланишига катта ҳисса қўшди. 1259 й.да Мароға расадхонаси қурилишига раҳбарлик қилди, атрофига турли мамлакат олимларини тўплаб, Марога илмий мактабини яратди. Бу расадхонада ўша даврнинг мукаммал астрономик жадвалларидан бири «Зижи Элхоний» тузилган.
Т. мат. фанига ҳам катта ҳисса қўшган олим. «Таҳрири уклидис» (Евклид «Негиз»ларига қўшимчалар) асарида Евклиднпнт 5постулатини исботлашга уриниб, ноевклид геометриянинг айрим теоремалари ва аксиомаларини таърифлади. «Шаклулқиттаъ» (Тригонометрия асослари) асарида тригонометрияни мустақил соҳа сифатида баён қилди. Бу асар тригонометриянинг Европага тарқалишида асосий ўрин тутди. Т.нинг минералогия, тиббиёт, физика, мантиқ (логика), фалсафа ва б. соҳаларга оид асарлари ҳам маълум. У кўпгина юнон олимлари асарларини араб тилига таржима қилган. Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интининг қўлёзмалар фондида Т. асарларининг 20 дан ортиқ ноёб нусхалари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.