Nöxat

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com

Nöxat (Cicer) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik ötsimon ösimlik turkumi, dukkakli don ekini. 30 dan ortiq, asosan, köp yillik turlari Yevrosiyo, Şim. va Şarqiy Afri-kada uçraydi. Juda qadimdan bir yillik madaniy turi (C.arietinum) Hin-diston, Italiya, Ukraina janubi, Zakavkazye, Qozoğiston, Örta Osiyo, Gretsiya, Bolgariya, Misr, Jazoir, Turkiya va Eronda ekiladi. Madaniy N.ning ildizi —öq ildiz (100—150 sm). Poyasi ötsimon, tik ösadi, dağal, qovurğali, serşox, tukli, bal. 30—70 sm. Bargi murakkab, toq patsimon. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, mayda. Rangi oq, sariq, sarğiş-yaşil, oç-puşti va kök. Mevasi — dukkak, dukagida I—2 ta, goho 3 ta don böladi. 1000 ta uruğining vazni 220—300 g, gohida 600 g gaça boradi. Donining rangi oq, puşti, töq-sariq. N. ğovak, qumoq, yengil şörlangan tuprokli yerlarga ekiladi. Qora, böz, kaştan tuproqlarda möl hosil beradi. N. issiqsevar, yoruğsevar, baxrri ekin. Boşqa dukkakli ekinlarga nisbatan qurğoqçilik va şörga çidamli, uruği 2—5° haroratda unib çiqadi, past haroratda sekin ösadi. Maysasi bahorgi — 6°dan —8°gaça qorasovuklarga çidaydi. N. gullaş va mevasi şakllaniş davrida issiklikka talabçan. Namlik meyordan ortiq bölsa kasallanadi, şona va guli tökiladi. Özidan çanglanadi. Ösuv davri 70—190 kun. N. do-nidan yorma, ayniqsa, özbek pazandaçiligida har xil taomlar, qandolat mahsuloti tayyorlanadi, unidan non yopiladi (buğdoy uniga Yu—20% qöşiladi), surrogat kofe işlab çiqariladi. Doni tarkibida 19—33% oqsil, 4-7% moy, 0,2-4,0% kul, 48-61% azotsiz moddalar, 2—12% kleçatka, vi-taminlar xamda aminokislotalar mav-jud. N. buğdoy va ğöza uçun yaxşi ötmişdoş hisoblanadi. Bir mavsumda bir gektar yerda N. ildizlari 50—70 kg sof modda hisobida azot töplaydi.

N. Özbekistonning lalmi yerlarida 6—8 s/ga, suğoriladigan yerlarda 22- 32 s/ga hosil beradi. N. keng qatorlab (qator orasi 45—60 sm) yoki yoppasiga qatorlab (qator orasi 15 sm), ba'zan sepma usulida ekiladi. Ekiş usuliga va nav biologiyasi va morfologiyasiga qarab 150—200 kg/ga uruğ sarflanadi. Özbekistonda aksariyat lalmi yerlarda ekiladi. Suğoriladigan yerlarda qator orasi 1—2 marta kultivatsiya qilinadi. N. kam suğoriladi. Gullaş davrida suvni kam meyorda beriş yaxşi natija beradi, töliq pişganda bargi tökiladi, dukkagi deyarli çatnamaydi, hosili don kombaynlarida yiğib olinadi.

Özbekistonda Zimistoniy, Lazzat, Özbekiston32, Yudduz navlari ekiladi.

Kasalliklari : askoxitoz va fuzarioz; zararkunandalari: N. donxöri, N. biti, N. tripsi.

Zulfiya Yöldoşeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЎХАТ (Cicer) — дуккаклилар оиласига мансуб бир йиллик ўтсимон ўсимлик туркуми, дуккакли дон экини. 30 дан ортиқ, асосан, кўп йиллик турлари Евросиё, Шим. ва Шарқий Афри-када учрайди. Жуда қадимдан бир йиллик маданий тури (C.arietinum) Ҳин-дистон, Италия, Украина жануби, Закавказье, Қозоғистон, Ўрта Осиё, Греция, Болгария, Миср, Жазоир, Туркия ва Эронда экилади. Маданий Н.нинг илдизи —ўқ илдиз (100—150 см). Пояси ўтсимон, тик ўсади, дағал, қовурғали, сершох, тукли, бал. 30—70 см. Барги мураккаб, тоқ патсимон. Гули икки жинсли, капалаксимон, майда. Ранги оқ, сариқ, сарғиш-яшил, оч-пушти ва кўк. Меваси — дуккак, дукагида I—2 та, гоҳо 3 та дон бўлади. 1000 та уруғининг вазни 220—300 г, гоҳида 600 г гача боради. Донининг ранги оқ, пушти, тўқ-сариқ. Н. ғовак, қумоқ, енгил шўрланган тупрокли ерларга экилади. Қора, бўз, каштан тупроқларда мўл ҳосил беради. Н. иссиқсевар, ёруғсевар, бахрри экин. Бошқа дуккакли экинларга нисбатан қурғоқчилик ва шўрга чидамли, уруғи 2—5° ҳароратда униб чиқади, паст ҳароратда секин ўсади. Майсаси баҳорги — 6°дан —8°гача қорасовукларга чидайди. Н. гуллаш ва меваси шаклланиш даврида иссикликка талабчан. Намлик меъёрдан ортиқ бўлса касалланади, шона ва гули тўкилади. Ўзидан чангланади. Ўсув даври 70—190 кун. Н. до-нидан ёрма, айниқса, ўзбек пазандачилигида ҳар хил таомлар, қандолат маҳсулоти тайёрланади, унидан нон ёпилади (буғдой унига Ю—20% қўшилади), суррогат кофе ишлаб чиқарилади. Дони таркибида 19—33% оқсил, 4-7% мой, 0,2-4,0% кул, 48-61% азотсиз моддалар, 2—12% клечатка, ви-таминлар хамда аминокислоталар мав-жуд. Н. буғдой ва ғўза учун яхши ўтмишдош ҳисобланади. Бир мавсумда бир гектар ерда Н. илдизлари 50—70 кг соф модда ҳисобида азот тўплайди.

Н. Ўзбекистоннинг лалми ерларида 6—8 ц/га, суғориладиган ерларда 22- 32 ц/га ҳосил беради. Н. кенг қаторлаб (қатор ораси 45—60 см) ёки ёппасига қаторлаб (қатор ораси 15 см), баъзан сепма усулида экилади. Экиш усулига ва нав биологияси ва морфологиясига қараб 150—200 кг/га уруғ сарфланади. Ўзбекистонда аксарият лалми ерларда экилади. Суғориладиган ерларда қатор ораси 1—2 марта культивация қилинади. Н. кам суғорилади. Гуллаш даврида сувни кам меъёрда бериш яхши натижа беради, тўлиқ пишганда барги тўкилади, дуккаги деярли чатнамайди, ҳосили дон комбайнларида йиғиб олинади.

Ўзбекистонда Зимистоний, Лаззат, Ўзбекистон32, Юддуз навлари экилади.

Касалликлари : аскохитоз ва фузариоз; зараркунандалари: Н. донхўри, Н. бити, Н. трипси.

Зулфия Йўлдошева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.