Nöyon
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364-b. — ziyouz.com
Nöyon NÖYON, nöyonlar (möğulça noyon, noyan, noyin — janob, knyaz) — örta ayerlarda Möğulistondagi oliy tabaqa vakillari. Dastlab (11-a. — 12-a.ning 1-yarmi) qad. möğullarning aslzoda uruğ boşliqlarini anglatgan, söngra (12-a. ning 2-yarmida) — çöl zodagonlarini, uruğçilik tuzumi yemirilib mulkdorlik munosabatlari şakllanayotgan davrda ajralib çiqqan aslzodalarni bildirgan. Çingizxon imperiyasi taşkil topgunga qadar N.lar özlariga taallukli qavmlarga boşçilik qilgan. Möğullar davlatipya (13—14-a.lar) N. — çingiziy şahzodalar, tumanboşilar, mingboşilar, yuzboşilar, umuman barça «oq suyaklar» («sagan yasun»). N.lar aksariyat hollarda seçan (çeçan), bay-an, batur kabi yuqori unvonlarga sazovor etilgan. Etnik tarkrklik şaroi-tida (14—17-a.lar) N. — markazlaşgan xon hokimiyatidan mustaqil bölgan mulk hokimlari; ular mustaqil taşqi siyosat yurgizib, özlariga qaram aratlarni ekspluatatsiya qilişga töla huqukli bölganlar. 16—19-a.larda, aso-san, antroponimning komponentiga aylangan va kişi nomidan keyin kelgan. Man-jurlar hukmronligi davrida (17— 20-a. boşi) N. — turli daraja va rut-badagi hokimlar — siyosiy mustaqillikdan mahrum bölişgan, biroq özlarining mulqsorlik xuquqlari va imtiyozlarini daxlsiz sakdab qolişgan. 1911 — 19 y.larda N. yana davlat hokimi-yatiga ega bölişgan. Xalq inqilobining dastlabki yillaridayoq N. hokimiyatdan çetlatilib, barça tabaqaviy imtiyozlardan maxrum etilganlar. 1940 y.ga kelib Möğulistonda mulkdorlar sinf sifatida tugatilişi munosabati b-n N. ta-rix sahnasidan tuşgan.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЎЁН, нўёнлар (мўғулча нойон, noyan, noyin — жаноб, князь) — ўрта аерларда Мўғулистондаги олий табақа вакиллари. Дастлаб (11-а. — 12-а.нинг 1-ярми) қад. мўғулларнинг аслзода уруғ бошлиқларини англатган, сўнгра (12-а. нинг 2-ярмида) — чўл зодагонларини, уруғчилик тузуми емирилиб мулкдорлик муносабатлари шаклланаётган даврда ажралиб чиққан аслзодаларни билдирган. Чингизхон империяси ташкил топгунга қадар Н.лар ўзларига тааллукли қавмларга бошчилик қилган. Мўғуллар давлатипя (13—14-а.лар) Н. — чингизий шаҳзодалар, туманбошилар, мингбошилар, юзбошилар, умуман барча «оқ суяклар» («цаган ясун»). Н.лар аксарият ҳолларда сечан (чечан), бай-ан, батур каби юқори унвонларга сазовор этилган. Этник таркрклик шарои-тида (14—17-а.лар) Н. — марказлашган хон ҳокимиятидан мустақил бўлган мулк ҳокимлари; улар мустақил ташқи сиёсат юргизиб, ўзларига қарам аратларни эксплуатация қилишга тўла ҳуқукли бўлганлар. 16—19-а.ларда, асо-сан, антропонимнинг компонентига айланган ва киши номидан кейин келган. Ман-журлар ҳукмронлиги даврида (17— 20-а. боши) Н. — турли даража ва рут-бадаги ҳокимлар — сиёсий мустақилликдан маҳрум бўлишган, бироқ ўзларининг мулқцорлик хуқуқлари ва имтиёзларини дахлсиз сакдаб қолишган. 1911 — 19 й.ларда Н. яна давлат ҳокими-ятига эга бўлишган. Халқ инқилобининг дастлабки йилларидаёқ Н. ҳокимиятдан четлатилиб, барча табақавий имтиёзлардан махрум этилганлар. 1940 й.га келиб Мўғулистонда мулкдорлар синф сифатида тугатилиши муносабати б-н Н. та-рих саҳнасидан тушган.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.