Nuh

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 354–356-b. — ziyouz.com

Nuh — Qur'onda nomi zikr qilingan payğambarlardan biri. Qur'onga köra, Alloh N.ni öz qavmiga payğambar qilib yuborgan. N. öz qavmi içida uzoq umr kördi, ya'ni 950 yil yaşadi (Ankabut surasi, 14-oyat). Uturli ilohlarga, butlarga siğingan qavmini töğri yölga boşlab, faqat Allohga ibodat qilişga da'vat etdi. Lekin qavm uning söziga kirmadi, uni mas-xara qildi. N.ning da'vatiga hatto özining xotini va farzandi ham işon-madi. Şunda N. Alloxdan yordam berişni, kofirlarni jazolaşni söradi (Şuaro surasi, 118—119-oyatlar). Alloh uning iltijosini qabul etib, N.ga kema yasaşni va barça jonivorlardan bir juftdan olib kemaga joylaştirişni buyurdi. Keyin osmondan juda köp yomğir yoğdirdi, yerning hamma tomonidan ham suv çiqartirdi. Osmon suvi b-n yer suvi qöşilib ulkan töfon pay-do böldi. Töfonda barça kofirlar xdlok böldi, faqat kemadagilar soğ qoldilar. Töfon boşlanişidan oldin N.ning farzandlaridan biri kemaga çiqmadi. N.ning otalik mehri qözğab, öğlini kemaga çiqişga undadi. Allohga kufr keltirgan farzand esa otasiga rad javob aytib imon keltirişdan yana boş tortdi va toqqa çiqib jon saqlamoqçi böldi, lekin u ham halokatga uçradi (Hud surasi, 45—47-oyatlar). Suv pasaygandan keyin kema Ju-diy toği ustida töxtadi. Kema toğ te-pasiga kelib töxtab, yer töfon suvini yutib bitirgaç, Alloh N.ni kemadan yerga tuşişga buyurdi. N. va unga imon keltirgan kişilar kemadan tuşişdi. Bu zamin Musil degan yurt edi. Qur'onda N. qissasini bayon qiluvçi «Nuh» surasi bor.

Ad.: Payğambarlar qissasi, T., 1993.

NUH ibn ASAD (? — 841) — somoniylardan bölgan Samarqand hokimi (820—841). Tohiriylars&n Abdulla ibn Tohir b-n birga xalifalikpş musta-qil siyosat yurgazişga intilgan, Is-şaxriy va Ibn Havqallarnnng yozişiça, xalifa Mu'tasim (833—842) bundan norozi bölib Abdulla ibn Tohirga noma yuborib, uni koyigan. Abdulla bu xatni Samarqandga jönatgan. N. ibn A. özining javobida Movarounnahrda 300 ming qişloq borligini, har bir qişloq bitta sarboz va bitta navkar berişga qodir ekanligini körsatib ötadi. Bu b-n u xalifadan qörqiş kerak emasligi, çunki faqat Movarounnaqrning özigina 600 ming sarboz va navkardan iborat qöşin töplay olişini bildirgan. Bu davrda köçmançi turkiy qabilalar Şoşga köp hujum qilib turardi. Şoş Yahyo ibn Asad ix-tiyorida edi. Uning iltimosiga köra, N. ibn A. 840 y. Isfijobning turkiy qabilalaridan bölgan hokimiga qarşi qöşin tortgan. Bu uruş N. ibn A. ning ğalabasi b-n tugagan. Balozuriyning yozişiça, bu vaqtda N. ibn A. ekinzorlar, tokzorlar, boğlar, qişloklar va şaharlarni köçmançilarning hujumidan saqlaydigan katta mustahkam devor qurişni buyurgan.

NUH ibn MANSUR, amiri Raşid (963 — Buxoro — 997) — Somoniylar davlatining amiri (976—97), amir Mansur ibn Nuhnpş öğli. Otasining vafotidan söng taxtga ötirdi (976 y. 26 sent.). Siyosiy va harbiy sohada is-lohotlar ötkazgan. Muhammad ibn Abdulloh ibn Aziz vazir, Abulhasan Sim-juriy sipohsolor (boş qömondon) böldi. Siyosiy jarayonlarda turk laşkarboşilarining mavqei kuçaygan. N.ibn M.ning laşkarboşisi Foyiq Raboti Malik yaqinida bölgan jangda ataylab yengilgan va qoraxoniylar hukmdori Buğroxon (Horun ibn Muso) Buxoroni uruşsiz işğol qilgan (992). Biroq, Buğroxon kasallik tufayli Qaşqarga qaytib ketayotganda yölda vafot etgan (992). N. ibn M. Amul (Çor-jöy)dan qaytib, Buxoroni qayta egallagan. Bu paytda Somoniylar davlatiga qaraşli Xuroson Abu Ali Simju-riy (Abulhasan Simjuriyning öğli) va Foyiq, Ğazna va Hirot viloyatlari Sabuktegin qölida bölgan.

N.ibn M. b-n Sabuktegin örtasida Keş va Naxşabda özaro uçraşuv bölib, unda Sabuktegin somoniylarni qöllabquvvatlaşga va'da bergan. Gar-diziyning yozişiça, Sabukteginning 20 ming kişilik qöşini Abu Ali Simjuriy (997 y.v.e.) va Foyiq as-karlariga Hirot atrofida kuçli zarbalar bergan. N.ibn M. Buxoroga qaytgan. Biroq uning Somoniylar davlatini tanazzuldan saklab qoliş yölidagi harakatlari öz natijasini ber-madi. Qoraxoniylarning Buxoroga 996 y. qilgan hujumlari oqibatida Sabuktegin b-n Buğroxonning vorisi Nasr Iloqxon örtasida N. ibn M.ning iştirokisiz muzokaralar ötkazilib, somoniylarga Movarounnahrning faqat markazi qoldiriladi.

N.ibn M. saroyida şoir Daqitsiy ijod qilgan. Maşhur tabib Abu Ali ibn Sino 16 yoşida N.ibn M.ni davolab, öşa davrda Şarqdagi eng boy kutubxona sanalgan Somoniylar davlatining kutubxonasida mutolaa qiliş imkoniyatiga ega bölgan.

Ad.: Abu Sa'id Gardizi, Zayn alaxbar., T., 1991.

NUH ibn NASR, amiri Hamid, Abu Muhammad (? — Buxoro — 954) — Somoniylar davlatining amiri (943— 954), amir Nasr II ibn Ahmadning öğli. Otasi 30 y. hukmronlik qilgaç, tiriklik paytida taxtni unga topşirgan (943 y. 10 apr.). Buxoro krzisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Mar-vaziy (946 y.v.e.) uning vaziri bölgan. N.ibn N. mamlakatda keng yoyilgan qar-matiylar harakatini bartaraf etiş çoralarini körgan. Movarounnaxrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Naxşabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli oğirlaşganligi uçun u soliq va turli tuşumlarni köpaytirişga majbur bölgan. Mamlakatda isyon va ğalayonlar kuçaygan. Narşaxiyning yozişiça, hatto uning ama-kisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nişopur amiri Abu Ali Sağoniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947 y.). Oradan köp ötmay N.ibn N. Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgaç, markaziy hokimi-yatga qarşi isyon kötargan qarindoş-uruğlarini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Çağoniyon, söngra Xurosonga hokim qilib (652) tayinlaşga majbur bölgan. Somoniylar davlati inqirozini töxtatişga harakat qilgan. Narşaxiy özining «Buxoro tarixi» asari (943—944)ni unga bağişlagan. Oğir ka-sallikdan söng Buxoroda vafot etgan.

Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1993.

NUH ibn YAZID al-MARVAZIY Abu Asoma (? — 789/90) — örtaosiyolik ilk qomusiy olimlardan biri. Marv ş.ning krzikaloni bölgan; turli fanlarni puxta egallaganligi tufayli al-Jome laqabini olgan. U Marvda 4 ta fan: hadisşunoslik, fiqh, arab tili grammatikasi va şe'riyatidan dars bergan. Sam'oniynint yozişiça, u Marvda birinçi bölib hanafiya maz-habi böyiça töplam (jome) tuzgan, Marvda hamda Xuroson va Iroqning boşqa şaharlarida köplab şogirdlari bölgan.

Ad.: Kamoliddinov Ş. S, «Kitobalansab» Abu Sa'da Abdalkarima ibn Muxammada as-Sam'ani kak istoçnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУҲ — Қуръонда номи зикр қилинган пайғамбарлардан бири. Қуръонга кўра, Аллоҳ Н.ни ўз қавмига пайғамбар қилиб юборган. Н. ўз қавми ичида узоқ умр кўрди, яъни 950 йил яшади (Анкабут сураси, 14-оят). Утурли илоҳларга, бутларга сиғинган қавмини тўғри йўлга бошлаб, фақат Аллоҳга ибодат қилишга даъват этди. Лекин қавм унинг сўзига кирмади, уни мас-хара қилди. Н.нинг даъватига ҳатто ўзининг хотини ва фарзанди ҳам ишон-мади. Шунда Н. Аллохдан ёрдам беришни, кофирларни жазолашни сўради (Шуаро сураси, 118—119-оятлар). Аллоҳ унинг илтижосини қабул этиб, Н.га кема ясашни ва барча жониворлардан бир жуфтдан олиб кемага жойлаштиришни буюрди. Кейин осмондан жуда кўп ёмғир ёғдирди, ернинг ҳамма томонидан ҳам сув чиқартирди. Осмон суви б-н ер суви қўшилиб улкан тўфон пай-до бўлди. Тўфонда барча кофирлар хдлок бўлди, фақат кемадагилар соғ қолдилар. Тўфон бошланишидан олдин Н.нинг фарзандларидан бири кемага чиқмади. Н.нинг оталик меҳри қўзғаб, ўғлини кемага чиқишга ундади. Аллоҳга куфр келтирган фарзанд эса отасига рад жавоб айтиб имон келтиришдан яна бош тортди ва тоққа чиқиб жон сақламоқчи бўлди, лекин у ҳам ҳалокатга учради (Ҳуд сураси, 45—47-оятлар). Сув пасайгандан кейин кема Жу-дий тоғи устида тўхтади. Кема тоғ те-пасига келиб тўхтаб, ер тўфон сувини ютиб битиргач, Аллоҳ Н.ни кемадан ерга тушишга буюрди. Н. ва унга имон келтирган кишилар кемадан тушишди. Бу замин Мусил деган юрт эди. Қуръонда Н. қиссасини баён қилувчи «Нуҳ» сураси бор.

Ад.: Пайғамбарлар қиссаси, Т., 1993.

НУҲ ибн АСАД (? — 841) — сомонийлардан бўлган Самарқанд ҳокими (820—841). Тоҳирийларц&н Абдулла ибн Тоҳир б-н бирга халифаликпш муста-қил сиёсат юргазишга интилган, Ис-шахрий ва Ибн Ҳавқалларнннг ёзишича, халифа Муътасим (833—842) бундан норози бўлиб Абдулла ибн Тоҳирга нома юбориб, уни койиган. Абдулла бу хатни Самарқандга жўнатган. Н. ибн А. ўзининг жавобида Мовароуннаҳрда 300 минг қишлоқ борлигини, ҳар бир қишлоқ битта сарбоз ва битта навкар беришга қодир эканлигини кўрсатиб ўтади. Бу б-н у халифадан қўрқиш керак эмаслиги, чунки фақат Мовароуннақрнинг ўзигина 600 минг сарбоз ва навкардан иборат қўшин тўплай олишини билдирган. Бу даврда кўчманчи туркий қабилалар Шошга кўп ҳужум қилиб турарди. Шош Яҳъё ибн Асад их-тиёрида эди. Унинг илтимосига кўра, Н. ибн А. 840 й. Исфижобнинг туркий қабилаларидан бўлган ҳокимига қарши қўшин тортган. Бу уруш Н. ибн А. нинг ғалабаси б-н тугаган. Балозурийнинг ёзишича, бу вақтда Н. ибн А. экинзорлар, токзорлар, боғлар, қишлоклар ва шаҳарларни кўчманчиларнинг ҳужумидан сақлайдиган катта мустаҳкам девор қуришни буюрган.

НУҲ ибн МАНСУР, амири Рашид (963 — Бухоро — 997) — Сомонийлар давлатининг амири (976—97), амир Мансур ибн Нуҳнпш ўғли. Отасининг вафотидан сўнг тахтга ўтирди (976 й. 26 сент.). Сиёсий ва ҳарбий соҳада ис-лоҳотлар ўтказган. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Азиз вазир, Абулҳасан Сим-журий сипоҳсолор (бош қўмондон) бўлди. Сиёсий жараёнларда турк лашкарбошиларининг мавқеи кучайган. Н.ибн М.нинг лашкарбошиси Фойиқ Работи Малик яқинида бўлган жангда атайлаб енгилган ва қорахонийлар ҳукмдори Буғрохон (Ҳорун ибн Мусо) Бухорони урушсиз ишғол қилган (992). Бироқ, Буғрохон касаллик туфайли Қашқарга қайтиб кетаётганда йўлда вафот этган (992). Н. ибн М. Амул (Чор-жўй)дан қайтиб, Бухорони қайта эгаллаган. Бу пайтда Сомонийлар давлатига қарашли Хуросон Абу Али Симжу-рий (Абулҳасан Симжурийнинг ўғли) ва Фойиқ, Ғазна ва Ҳирот вилоятлари Сабуктегин қўлида бўлган.

Н.ибн М. б-н Сабуктегин ўртасида Кеш ва Нахшабда ўзаро учрашув бўлиб, унда Сабуктегин сомонийларни қўллабқувватлашга ваъда берган. Гар-дизийнинг ёзишича, Сабуктегиннинг 20 минг кишилик қўшини Абу Али Симжурий (997 й.в.э.) ва Фойиқ ас-карларига Ҳирот атрофида кучли зарбалар берган. Н.ибн М. Бухорога қайтган. Бироқ унинг Сомонийлар давлатини таназзулдан саклаб қолиш йўлидаги ҳаракатлари ўз натижасини бер-мади. Қорахонийларнинг Бухорога 996 й. қилган ҳужумлари оқибатида Сабуктегин б-н Буғрохоннинг вориси Наср Илоқхон ўртасида Н. ибн М.нинг иштирокисиз музокаралар ўтказилиб, сомонийларга Мовароуннаҳрнинг фақат маркази қолдирилади.

Н.ибн М. саройида шоир Дақиций ижод қилган. Машҳур табиб Абу Али ибн Сино 16 ёшида Н.ибн М.ни даволаб, ўша даврда Шарқдаги энг бой кутубхона саналган Сомонийлар давлатининг кутубхонасида мутолаа қилиш имкониятига эга бўлган.

Ад.: Абу Са’ид Гардизи, Зайн алахбар., Т., 1991.

НУҲ ибн НАСР, амири Ҳамид, Абу Муҳаммад (? — Бухоро — 954) — Сомонийлар давлатининг амири (943— 954), амир Наср II ибн Аҳмаднинг ўғли. Отаси 30 й. ҳукмронлик қилгач, тириклик пайтида тахтни унга топширган (943 й. 10 апр.). Бухоро крзиси, фиқҳ илмининг билимдони Абулфазл Мар-вазий (946 й.в.э.) унинг вазири бўлган. Н.ибн Н. мамлакатда кенг ёйилган қар-матийлар ҳаракатини бартараф этиш чораларини кўрган. Мовароуннахрдаги бу ҳаракат раҳбари Муҳаммад ибн Аҳмад Нахшабийни Бухорода дорга остирди. Бироқ Сомонийлар давлатининг молиявий аҳволи оғирлашганлиги учун у солиқ ва турли тушумларни кўпайтиришга мажбур бўлган. Мамлакатда исён ва ғалаёнлар кучайган. Наршахийнинг ёзишича, ҳатто унинг ама-киси Абу Исҳоқ Иброҳим ибн Аҳмад Ироқдан келиб, Нишопур амири Абу Али Сағоний ёрдамида Бухоро тахтини эгаллаб олган (947 й.). Орадан кўп ўтмай Н.ибн Н. Самарқанддан қайтиб, тахтни қайтариб олгач, марказий ҳокими-ятга қарши исён кўтарган қариндош-уруғларини жазолаган, Марвдаги исёнларни ҳам бостирган. Аммо у Абу Алини аввал Чағониён, сўнгра Хуросонга ҳоким қилиб (652) тайинлашга мажбур бўлган. Сомонийлар давлати инқирозини тўхтатишга ҳаракат қилган. Наршахий ўзининг «Бухоро тарихи» асари (943—944)ни унга бағишлаган. Оғир ка-салликдан сўнг Бухорода вафот этган.

Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1993.

НУҲ ибн ЯЗИД ал-МАРВАЗИЙ Абу Асома (? — 789/90) — ўртаосиёлик илк қомусий олимлардан бири. Марв ш.нинг крзикалони бўлган; турли фанларни пухта эгаллаганлиги туфайли ал-Жоме лақабини олган. У Марвда 4 та фан: ҳадисшунослик, фиқҳ, араб тили грамматикаси ва шеъриятидан дарс берган. Самъонийнинт ёзишича, у Марвда биринчи бўлиб ҳанафия маз-ҳаби бўйича тўплам (жоме) тузган, Марвда ҳамда Хуросон ва Ироқнинг бошқа шаҳарларида кўплаб шогирдлари бўлган.

Ад.: Камолиддинов Ш. С, «Китобалансаб» Абу Са’да Абдалкарима ибн Мухаммада ас-Самъани как источник по истории и истории культуры Средней Азии, Т., 1993.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.