Nuklonlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 324–325-b. — ziyouz.com
Nuklonlar NUKLONLAR, nukleonlar — atom yadrosini taşkil qiladigan zar-ralar — proton va neytronlarning umumiy nomi. Proton va neytron massasi deyarli bir-biriga teng (tr=938,2 MeV va tp=939,5 MeV) bölgani, proton va neytron spini bölib, özaro kuçli ta'sirlarda bir xil zarradek ta'sirlangani uçun proton va neytron bitta zarra (nuklon)ning ikki elektr xrlati deb qaraladi. N., asosan, uçta kvant soni — barion zaryadi (V=1), ajiblik kvant soni (^=0) va izotopik spin (/ = j) b-n ifodalanadi.
Spinlari biror yönaliş böyiça joylaşgan N. oqimi N.ning qutblangan dastasi deyiladi. N.ni qutblaşning bir neça usuli mavjud. Mas, sekin harakatlanuvçi pro-tonlarning qutblangan dastasini maxsus ion manbai yordamida oliş; yadro va elektromagnit soçiliş hodisasi nati-jasida nuklonlarni qutblaş va h.k.
N.ning turli xil soçilişi nuklon spinining yönalişiga va ta'sir qiluvçi kuçlarga boğliq. Şuning uçun soçilişigaça nişonga tuşuvçi qutblanmagan dastani qutblangan va qutblanmagan N. oqimidan iborat deyiş mumkin. Nişondan soçilgandan keyin esa bu ikki komponentning in-tensivligi bir-biridan farq qiladi, demak, N.ning qutblangan dastasini ajratib oliş mumkin böladi. Radio-tölqinlar zarralarida ham qutblangan dastani hosil qiliş mumkin. Bu zar-ralar energiyasi va intensivligi çeklangan (107—10' nuklon/yexter dan kam) bölişiga qaramay, tez neytronlar dastasini olişda eng qulay vositadir. N.ning qutblangan dastasidan köpgina tadqiqot işlarida, yadro kuçlarining özaro ta'sirlaşuvçi zarralarning spinlariga boğlikligini aniqlaşda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НУКЛОНЛАР, нуклеонлар — атом ядросини ташкил қиладиган зар-ралар — протон ва нейтронларнинг умумий номи. Протон ва нейтрон массаси деярли бир-бирига тенг (тр=938,2 МэВ ва тп=939,5 МэВ) бўлгани, протон ва нейтрон спини бўлиб, ўзаро кучли таъсирларда бир хил заррадек таъсирлангани учун протон ва нейтрон битта зарра (нуклон)нинг икки электр хрлати деб қаралади. Н., асосан, учта квант сони — барион заряди (В=1), ажиблик квант сони (^=0) ва изотопик спин (/ = j) б-н ифодаланади.
Спинлари бирор йўналиш бўйича жойлашган Н. оқими Н.нинг қутбланган дастаси дейилади. Н.ни қутблашнинг бир неча усули мавжуд. Мас, секин ҳаракатланувчи про-тонларнинг қутбланган дастасини махсус ион манбаи ёрдамида олиш; ядро ва электромагнит сочилиш ҳодисаси нати-жасида нуклонларни қутблаш ва ҳ.к.
Н.нинг турли хил сочилиши нуклон спинининг йўналишига ва таъсир қилувчи кучларга боғлиқ. Шунинг учун сочилишигача нишонга тушувчи қутбланмаган дастани қутбланган ва қутбланмаган Н. оқимидан иборат дейиш мумкин. Нишондан сочилгандан кейин эса бу икки компонентнинг ин-тенсивлиги бир-биридан фарқ қилади, демак, Н.нинг қутбланган дастасини ажратиб олиш мумкин бўлади. Радио-тўлқинлар зарраларида ҳам қутбланган дастани ҳосил қилиш мумкин. Бу зар-ралар энергияси ва интенсивлиги чекланган (107—10’ нуклон/ехтер дан кам) бўлишига қарамай, тез нейтронлар дастасини олишда энг қулай воситадир. Н.нинг қутбланган дастасидан кўпгина тадқиқот ишларида, ядро кучларининг ўзаро таъсирлашувчи зарраларнинг спинларига боғликлигини аниқлашда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.