Nukus tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 327–328-b. — ziyouz.com

Nukus tumani — Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1968 y. 25 dek.da taşkil etilgan. Ğarbda Xöjay-li, şim.-ğarbda Amudaryo orqali Qanliköl tumani, şarkda Qoraözak, şim.-şarqda Kegeyli, şimolda Bözatov tu-manlari, jan.-şarkda Amudaryo tumani b-n çegaradoş. Mayd. 1,0 ming km2. Axolisi 43,5 ming kişi (2001). Tumanda 1 şa-harça (Oqmanğit), 6 ovul fuqarolari yiğini (Arbaşi, Baqanşaqli, Kerder, Samanbay, Taqirköl, Qirontov) bor. Markazi — Oqmanğit şaharçasi.

Tabiati. Tuman hududi Qoraqalpoğistonning markazida, quyi Amudaryoning şarqiy sohilidagi pasttekislikda joylaşgan. Relyefi, asosan, past-baland tekisliklar, ğarbiy qismi Amudaryo botiği, şarqiy qismi qum dönglari va qator qum tepalaridan iborat. Bal. 100 m. Şim. vajan.-ğarbiy qismida yer usti Amudaryo oqizib keltirgan unumdor allyuvial va eol yotqi-ziklaridan tuzilgan. Asosan, botqoq, ötloqi-botqoq, ötloqi-taqir, Amudaryo böylarida esa sur-qönğir va ötloqi-çöl tuproqlar tarqalgan. Bu yerlarda dehqonçilik va örmon xöjaliklarini rivojlantiriş uçun qulay şaroit mavjud. Tumanning jan. qismi geologik jihatdan Sulton Uvays toğining davomi hisoblanadi. Lekin, relyefida uning toğli xususiyati yaxşi saqlan-magan. Baland tepaliklar Amudaryo böyidagi kiçik allyuvial pasttekisliklar b-n almaşinib boradi. Tepaliklarningen! baland joyi 149 m (Beştöbe). Land-şaft jihatidan tumanning bu qismi Qorakal-poğiston Qizilquminingdavomidir. Tuman hududida suğoriş kanallari, zovurlar (kollektorlar), turli xil katgalikdagi kötarmalar bor. Quriliş materiallaridan toş, şağal, qum va gil kup. Tumandagi Nazarxon köli, Sapokköl na b. bir neça kiçik köllar xöjalik axami-yatiga ega. Nazarxon, Çörtonboy, Saman-boy örmon xöjaliklari mavjud (6,5 mhhi ga). Turanğil daraxti yoğoçi mebel tayyorlaşda işlatiladi. Tuman qududida tabiiy kompleksni qayta tiklaş va uning resurslaridan oqilona foydalaniş böyiça işlar qilinmoqda.

Yovvoyi ösimliklardan köproqoqsaksovul ösadi. Amudaryo qayirlarida turan-ğil, terak, yulğun, jiyda, buğdoyiq, ajriq, qorabaroq, çiy, qamiş, qöğa töqaylari bor. Qirlarda oq şuvoq. şöralar ösadi. Qamişzor va töqaylarla qobon, çiyaböri, quyon, ondatra, börsik. quşlardan qirğovul, ördak, çağalay. kaptar, qöton, bir qozon, qorabuzov (baklan), möylovli çittak, inuya, dehqonçumçuq, oq qanotli qizilişton, popuşak, zarğaldoq, tentakquş va b. bor. Sudraluvçilardan toşbaqa, kaltakesaklar, kalamuş, siçqon va b. kemiruvçilar köp. Amudaryo va köllarda sazan, bakra, laqqa, çörtan, oq amur va b. baliqlar serob. Iklimi keskin kontinenta. Qişda t-ra keskin pasayib ketadi. Yillik örtaça t-ra 11°, yanv.da örtaça t-ra —6,9°, iyunda 27°, eng past t-ra —32'. eng yuqori t-ra 46°. Vegetatsiya davri 226 kun. Yillik yoğin 92 mm. Yoğinning45'g bahorda, 27% qişda tuşadi. Asosiy sup tarmoği — Amudaryo, Bözatov kanallari Tuman hududidan Qizketgan kanali ham oqib ötadi.

Aholisi, asosan, qoraqalpoklar (60,8%), şuningdek, qozoq (30%), özbek (8,7%), rus, turkman, koreys, tatar va b. millat vakillari (0,5%) qam yaşaydi. 1 km2 ga 43,5 kişi töğri keladi. Şaharliklar 8,3 ming kişi (19,1%), qişloq aqolisi 35,2 ming kişi (80%) (2001).

Xöjaligi. Sanoati aholiga madaniy-maişiy xizmat körsatiş korxonalaridan iborat. Q.x. Nukus ş. aholisini q.x. mahsulotlari b-n ta'minlaşga ixtisoslaşgan. Q.x. ning barça tarmoqlari rivojlangan bölib, ularning asosiy yönalişi mevaçilik, tokçilik, poliz va sabzavotçilik, göşt va sut çorvaçiligi, parrandaçilik, şolikorlik, ğallaçilik va paxtaçilikdan iborat. Tumanda bir qança qöşma korxona (şu jumladan, Isroil-Özbe-kiston issiqxonasi), boşqa sanoat korxonalari, kiçik, xususiy korxonalar, aksiyadorlik jamiyatlari mav-jud. Q.x. ning yetakçi tarmoklari — ğallaçilik va paxtaçilik. Kartoşka va beda ham ekiladi. Tutzor, piçanzor va yaylovlar bor (2003). Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 13,3 ming qoramol, 7,6 ming qöy va eçki, 800 ot, şuningdek, parranda boqiladi.

Asfaltlangan avtomobil yöllarininguz. 100 km. Nukus— Xalqobod— Çim-boy — Taxtaköpir, Nukus — Oqmanğit — Qozonketgan — Qozondaryo, Nukus — Xöjayli — Qönğirot — Möynoq yönalişlarda muntazam avtobus qatnovi yölga qöyilgan. Tuman hududidan t.y. ötgan. Umumiy ta'lim maktablari, litseylar, kasb-hunar maktablari, kasb-hunar kollejlari faoliyat körsatadi. 2 kasalxona va b. tibbiy muassasalari mav-jud. N.t.da «Orol», «Alpomiş», «Umid» dam oliş maskanlari bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУКУС ТУМАНИ — Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1968 й. 25 дек.да ташкил этилган. Ғарбда Хўжай-ли, шим.-ғарбда Амударё орқали Қанликўл тумани, шаркда Қораўзак, шим.-шарқда Кегейли, шимолда Бўзатов ту-манлари, жан.-шаркда Амударё тумани б-н чегарадош. Майд. 1,0 минг км2. Ахолиси 43,5 минг киши (2001). Туманда 1 ша-ҳарча (Оқманғит), 6 овул фуқаролари йиғини (Арбаши, Бақаншақли, Кердер, Саманбай, Тақиркўл, Қиронтов) бор. Маркази — Оқманғит шаҳарчаси.

Табиати. Туман ҳудуди Қорақалпоғистоннинг марказида, қуйи Амударёнинг шарқий соҳилидаги пасттекисликда жойлашган. Рельефи, асосан, паст-баланд текисликлар, ғарбий қисми Амударё ботиғи, шарқий қисми қум дўнглари ва қатор қум тепаларидан иборат. Бал. 100 м. Шим. важан.-ғарбий қисмида ер усти Амударё оқизиб келтирган унумдор аллювиал ва эол ётқи-зикларидан тузилган. Асосан, ботқоқ, ўтлоқи-ботқоқ, ўтлоқи-тақир, Амударё бўйларида эса сур-қўнғир ва ўтлоқи-чўл тупроқлар тарқалган. Бу ерларда деҳқончилик ва ўрмон хўжаликларини ривожлантириш учун қулай шароит мавжуд. Туманнинг жан. қисми геологик жиҳатдан Султон Увайс тоғининг давоми ҳисобланади. Лекин, рельефида унинг тоғли хусусияти яхши сақлан-маган. Баланд тепаликлар Амударё бўйидаги кичик аллювиал пасттекисликлар б-н алмашиниб боради. Тепаликларнингэн! баланд жойи 149 м (Бештўбе). Ланд-шафт жиҳатидан туманнинг бу қисми Қоракал-поғистон Қизилқуминингдавомидир. Туман ҳудудида суғориш каналлари, зовурлар (коллекторлар), турли хил катгаликдаги кўтармалар бор. Қурилиш материалларидан тош, шағал, қум ва гил куп. Тумандаги Назархон кўли, Сапоккўл на б. бир неча кичик кўллар хўжалик ахами-ятига эга. Назархон, Чўртонбой, Саман-бой ўрмон хўжаликлари мавжуд (6,5 mhhi га). Туранғил дарахти ёғочи мебель тайёрлашда ишлатилади. Туман қудудида табиий комплексни қайта тиклаш ва унинг ресурсларидан оқилона фойдаланиш бўйича ишлар қилинмоқда.

Ёввойи ўсимликлардан кўпроқоқсаксовул ўсади. Амударё қайирларида туран-ғил, терак, юлғун, жийда, буғдойиқ, ажриқ, қорабароқ, чий, қамиш, қўға тўқайлари бор. Қирларда оқ шувоқ. шўралар ўсади. Қамишзор ва тўқайларла қобон, чиябўри, қуён, ондатра, бўрсик. қушлардан қирғовул, ўрдак, чағалай. каптар, қўтон, бир қозон, қорабузов (баклан), мўйловли читтак, инуя, деҳқончумчуқ, оқ қанотли қизилиштон, попушак, зарғалдоқ, тентакқуш ва б. бор. Судралувчилардан тошбақа, калтакесаклар, каламуш, сичқон ва б. кемирувчилар кўп. Амударё ва кўлларда сазан, бакpa, лаққа, чўртан, оқ амур ва б. балиқлар сероб. Иклими кескин континента. Қишда т-ра кескин пасайиб кетади. Йиллик ўртача т-ра 11°, янв.да ўртача т-ра —6,9°, июнда 27°, энг паст т-ра —32’. энг юқори т-ра 46°. Вегетация даври 226 кун. Йиллик ёғин 92 мм. Ёғиннинг45’г баҳорда, 27% қишда тушади. Асосий суп тармоғи — Амударё, Бўзатов каналлари Туман ҳудудидан Қизкетган канали ҳам оқиб ўтади.

Аҳолиси, асосан, қорақалпоклар (60,8%), шунингдек, қозоқ (30%), ўзбек (8,7%), рус, туркман, корейс, татар ва б. миллат вакиллари (0,5%) қам яшайди. 1 км2 га 43,5 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 8,3 минг киши (19,1%), қишлоқ ақолиси 35,2 минг киши (80%) (2001).

Хўжалиги. Саноати аҳолига маданий-маиший хизмат кўрсатиш корхоналаридан иборат. Қ.х. Нукус ш. аҳолисини қ.х. маҳсулотлари б-н таъминлашга ихтисослашган. Қ.х. нинг барча тармоқлари ривожланган бўлиб, уларнинг асосий йўналиши мевачилик, токчилик, полиз ва сабзавотчилик, гўшт ва сут чорвачилиги, паррандачилик, шоликорлик, ғаллачилик ва пахтачиликдан иборат. Туманда бир қанча қўшма корхона (шу жумладан, Исроил-Ўзбе-кистон иссиқхонаси), бошқа саноат корхоналари, кичик, хусусий корхоналар, акциядорлик жамиятлари мав-жуд. Қ.х. нинг етакчи тармоклари — ғаллачилик ва пахтачилик. Картошка ва беда ҳам экилади. Тутзор, пичанзор ва яйловлар бор (2003). Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 13,3 минг қорамол, 7,6 минг қўй ва эчки, 800 от, шунингдек, парранда боқилади.

Асфальтланган автомобиль йўлларинингуз. 100 км. Нукус— Халқобод— Чим-бой — Тахтакўпир, Нукус — Оқманғит — Қозонкетган — Қозондарё, Нукус — Хўжайли — Қўнғирот — Мўйноқ йўналишларда мунтазам автобус қатнови йўлга қўйилган. Туман ҳудудидан т.й. ўтган. Умумий таълим мактаблари, лицейлар, касб-ҳунар мактаблари, касб-ҳунар коллежлари фаолият кўрсатади. 2 касалхона ва б. тиббий муассасалари мав-жуд. Н.т.да «Орол», «Алпомиш», «Умид» дам олиш масканлари бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.