Numizmatika

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 329–330-b. — ziyouz.com

Numizmatika (lot. numisma — tan-ga) — tangalar haqidagi fan; tangalarning tasvirlari, yezuvlari, oğirligi, kanday metalldan yasalganligi, pul muomalasidagi darajasi va tanga zarb qiliniş tarixini örganadi. N. xronologiya, moddiy madaniyat, içki va taşqi savdo tarixi masalalarini tekşirişga imkon beradi, tarix, arxeologiya, paleografiya, san'at tarixi, iqtisod, etnografiya fanlari uçun katta ahamiyatga ega. N. tuşunçasiga yana qoğoz pullarni örganiş (bonistika) va medal, jeton, orden hamda nişonlarni örganiş (faleristika) ham ki-radi. Metall pullar paydo bölgunga qadar pul vazifasini har xil tovarlar: hayvonlar, taqinçoklar, metall qurollar va quymalar bajargan. Jamiyatning iqtisodiy rivojlanişi, savdoning ösişi pulga bölgan ehtiyojni keltirib çiqargan. Faqat davlat boşliklarigina tanga çiqariş huquqiga ega bölgan. Birinça metall tangalar mil. av. 7-a.da Kiçik Osiyoning Lidiya davlatida zarb qilingan.

Örta Osiyoda birinçi tangalar (kumuşdan) mil. av. 3-a.da çiqarilgan. Uning yuza qismi (aversi)ga podşoning surati, orqa tomoni (reversi)ga esa har xil xudolar, muqaddas hayvonlar tasviri solingan yoki podşolarning nomi yozilib, tamğasi tuşirilgan.

N. numizmatik kolleksiyadan farq qiladi. Tangalarni kolleksiya kiliş 14—15-a.larda Italiyada paydo bölgan. Ilmiy N. fani 18-a.ning 2-yarmida venalik Y. X. Ekkel tomonidan asoslangan.

N. şartli ravişda Antik davr, Vizantiya, Şarq (Osiyo va Afrika mamlakatlarida, şuningdek, Örta Osiyo, Kavkaz, Qrim, Volga böyida örta asrlarda çiqarilgan tangalarni öz içiga oladi), Ğarb (Ğarbiy Yevropa hamda AQŞ, Kanada va Lotin Amerikasida çiqarilgan tangalar) va rus N.siga bölinadi.

Şarq N.siga X. D. Fren asos solgan. Örta Osiyo davlatlari tangalarini örganişda rus olimlari P. S. Savelyev, V. T. Tizengauzen, Ye. A. Davidoviç, O. N. Smirnova, özbekistonlik olimlardan M. Ye. Massoy, Ş. R. Pidayev, E. V. Rtveladze, T. S. Yernazarova, Ye. V. Zeymal, B. D. Koçnev, A. A. Musakayeva, I. T. Töxtiyev va b.ning hissasi katta.

Ad.: Smirnova O. I., Katalog monet s gorodişa Pendjikent, M., 1963; Davidoviç Ye. A., Istoriya monetnogo dela Sredney Azii XVII—XVIII vv., Duşanbe, 1964; Yernazarova T. S, Denejnoye obraşeniye Samarqanda po arxeologo-numizmatiçeskim dannim (do naç. IX v.). v sb. «Afresiab» . vip. 3., T., 1974; Rtveladze E. V., Pidayev Ş . R., Katalog drevnix monet Yujnogo Uzbekistana, T., 1981; Numizmatika Uzbekistana, T., ,1990.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУМИЗМАТИКА (лот. numisma — тан-га) — тангалар ҳақидаги фан; тангаларнинг тасвирлари, езувлари, оғирлиги, кандай металлдан ясалганлиги, пул муомаласидаги даражаси ва танга зарб қилиниш тарихини ўрганади. Н. хронология, моддий маданият, ички ва ташқи савдо тарихи масалаларини текширишга имкон беради, тарих, археология, палеография, санъат тарихи, иқтисод, этнография фанлари учун катта аҳамиятга эга. Н. тушунчасига яна қоғоз пулларни ўрганиш (бонистика) ва медаль, жетон, орден ҳамда нишонларни ўрганиш (фалеристика) ҳам ки-ради. Металл пуллар пайдо бўлгунга қадар пул вазифасини ҳар хил товарлар: ҳайвонлар, тақинчоклар, металл қуроллар ва қуймалар бажарган. Жамиятнинг иқтисодий ривожланиши, савдонинг ўсиши пулга бўлган эҳтиёжни келтириб чиқарган. Фақат давлат бошликларигина танга чиқариш ҳуқуқига эга бўлган. Биринча металл тангалар мил. ав. 7-а.да Кичик Осиёнинг Лидия давлатида зарб қилинган.

Ўрта Осиёда биринчи тангалар (кумушдан) мил. ав. 3-а.да чиқарилган. Унинг юза қисми (аверси)га подшонинг сурати, орқа томони (реверси)га эса ҳар хил худолар, муқаддас ҳайвонлар тасвири солинган ёки подшоларнинг номи ёзилиб, тамғаси туширилган.

Н. нумизматик коллекциядан фарқ қилади. Тангаларни коллекция килиш 14—15-а.ларда Италияда пайдо бўлган. Илмий Н. фани 18-а.нинг 2-ярмида веналик Й. X. Эккель томонидан асосланган.

Н. шартли равишда Антик давр, Византия, Шарқ (Осиё ва Африка мамлакатларида, шунингдек, Ўрта Осиё, Кавказ, Қрим, Волга бўйида ўрта асрларда чиқарилган тангаларни ўз ичига олади), Ғарб (Ғарбий Европа ҳамда АҚШ, Канада ва Лотин Америкасида чиқарилган тангалар) ва рус Н.сига бўлинади.

Шарқ Н.сига X. Д. Френ асос солган. Ўрта Осиё давлатлари тангаларини ўрганишда рус олимлари П. С. Савельев, В. Т. Тизенгаузен, Е. А. Давидович, О. Н. Смирнова, ўзбекистонлик олимлардан М. Е. Массой, Ш. Р. Пидаев, Э. В. Ртвеладзе, Т. С. Ерназарова, Е. В. Зеймаль, Б. Д. Кочнев, А. А. Мусакаева, И. Т. Тўхтиев ва б.нинг ҳиссаси катта.

Ад.: Смирнова О. И., Каталог монет с городища Пенджикент, М., 1963; Давидович Е. А., История монетного дела Средней Азии XVII—XVIII вв., Душанбе, 1964; Ерназарова Т. С, Денежное обращение Самарқанда по археолого-нумизматическим данным (до нач. IX в.). в сб. «Афресиаб» . вып. 3., Т., 1974; Ртвеладзе Э. В., Пидаев Ш . Р., Каталог древних монет Южного Узбекистана, Т., 1981; Нумизматика Узбекистана, Т., ,1990.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.