Nuraş

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 334–335-b. — ziyouz.com

Nuraş — atmosferaning fizik-kimyoviy, yer osti va yer usti suvlari hamda organizmlarning ta'sirida yer yuzidagi tog jinslari va minerallarning buziliş va yemiriliş jarayoni. N.ning fizik, kimyoviy va organik turlari ma'lum. Sodir böliş muhitiga köra, atmosfera va suv osti N. farqlanadi. Fizik N. t-raning keskin özgarib turişi va tog jinslarining quyoş nuridan har xil qizişi sababli katta-kiçik bölaklarga bölinişidir. Bunda nuragan tog jinsini taşkil etuvçi minerallarning kimyoviy tar-kibi deyarli özgarmaydi. Toğ jinslarida köplab yoriklarning bölişi va suvning muzlab qolişi fizik N.ni tezlaştiradi. Suv muzlaganda hajmi kengayib, yoriq devorlarining 1 sm2 yuzasiga ta'sir etgan kuçi 870 kg ga yetadi. Bunday N. yalang toğ jinslarida, baland toğlarda yilning hamma faslida sodir böladi. Natijada çaqiq jinslar uyumi hosil böladi. Yemirilgan jinslar zarraçalarining kattaligi 0,01 mm gaça yetişi mumkin.

Kimyoviy N.da toğ jinslarining kimyoviy tarkibi özgarib yer yuzasida barqaror minerallar hosil böladi. Toğ jinslari yoriklaridagi erkin kislorod, karbonat, sulfat va organik kislotalarga boy bölgan suv oksidlaniş va qaytariliş reduksiyalariga sabab böladi. Kimyoviy N. natijasida turli toğ jinslari, gillar hosil böladi.

Organik (biologik) N. ösimlik va organizmlarning toğ jinslariga ta'siri natijasida sodir böladi. Bunda yer yuzasidagi ösimliklar asosiy omillardan hisoblanadi. Ösimliklarning ildizi toğ jinslari orasiga yorib kirib, ularni turli bölaklarga ajra-tadi va darzlarni kengaytiradi. Çirigan ildizlardan kirgan suv toğ jinslarida muzlab, N. jarayonini tezlaştiradi. Yerdagi mikroorganizmlar gil va lyoss jinslari orasida köp miqdorda ğovaklar hosil qilib ularni yemi-radi. N. jarayoni natijasida turli çökindi jinslar va köpgina foydali qazilmalar (kaolin, oxra, ötga çidamli tuproklar, qum, temir, alyuminiy, marganets, nikel, kobalt, oltin, platina soçmalari va b.) hosil böladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУРАШ — атмосферанинг физик-кимёвий, ер ости ва ер усти сувлари ҳамда организмларнинг таъсирида ер юзидаги тог жинслари ва минералларнинг бузилиш ва емирилиш жараёни. Н.нинг физик, кимёвий ва органик турлари маълум. Содир бўлиш муҳитига кўра, атмосфера ва сув ости Н. фарқланади. Физик Н. т-ранинг кескин ўзгариб туриши ва тог жинсларининг қуёш нуридан ҳар хил қизиши сабабли катта-кичик бўлакларга бўлинишидир. Бунда нураган тог жинсини ташкил этувчи минералларнинг кимёвий тар-киби деярли ўзгармайди. Тоғ жинсларида кўплаб ёрикларнинг бўлиши ва сувнинг музлаб қолиши физик Н.ни тезлаштиради. Сув музлаганда ҳажми кенгайиб, ёриқ деворларининг 1 см2 юзасига таъсир этган кучи 870 кг га етади. Бундай Н. яланг тоғ жинсларида, баланд тоғларда йилнинг ҳамма фаслида содир бўлади. Натижада чақиқ жинслар уюми ҳосил бўлади. Емирилган жинслар заррачаларининг катталиги 0,01 мм гача етиши мумкин.

Кимёвий Н.да тоғ жинсларининг кимёвий таркиби ўзгариб ер юзасида барқарор минераллар ҳосил бўлади. Тоғ жинслари ёрикларидаги эркин кислород, карбонат, сульфат ва органик кислоталарга бой бўлган сув оксидланиш ва қайтарилиш редукцияларига сабаб бўлади. Кимёвий Н. натижасида турли тоғ жинслари, гиллар ҳосил бўлади.

Органик (биологик) Н. ўсимлик ва организмларнинг тоғ жинсларига таъсири натижасида содир бўлади. Бунда ер юзасидаги ўсимликлар асосий омиллардан ҳисобланади. Ўсимликларнинг илдизи тоғ жинслари орасига ёриб кириб, уларни турли бўлакларга ажра-тади ва дарзларни кенгайтиради. Чириган илдизлардан кирган сув тоғ жинсларида музлаб, Н. жараёнини тезлаштиради. Ердаги микроорганизмлар гил ва лёсс жинслари орасида кўп миқдорда ғоваклар ҳосил қилиб уларни еми-ради. Н. жараёни натижасида турли чўкинди жинслар ва кўпгина фойдали қазилмалар (каолин, охра, ўтга чидамли тупроклар, қум, темир, алюминий, марганец, никель, кобальт, олтин, платина сочмалари ва б.) ҳосил бўлади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.