Nursoya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 346–347-b. — ziyouz.com

Nursoya — plastik san'at (tasviriy va amaliy bezak san'ati, me'morlik, dizayn)ning ifoda vositalaridan biri. Turli yorqinlikdagi ranglaryoki bir rang tuslarining ajralişidagi izçillikka asoslanadi. N.dagi izçillik nur va qoronği (soya)ning tarqalişi, tasvirlanayotgan muçit, narsalarni hajmli nur-havo oğuşida id-rok qiliş imkonini beradi. Narsalarga yoruğlik tuşişi natijasida uning sathi yoruğ va qoronği (soya) yuzalarga ajraladi (Mas, törtburçak şakldagi buyumlarda bu ajraliş kes-kin bölsa, dumaloq va silindrsimon buyumlarda bu ajraliş astasekinlik b-n boradi). Natijada bunday buyumlarda N. orasida yarim soya va soya tomonida qaytgan nurlar qisobiga yoritilgan yuza — refleks mavjud böladi. N. nur yönalişi, narsalarning hajmli şakl xususiyatlari, sifati va xavo holatiga boğliq; u orqali ijodkor (rassom, haykaltaroş va b.) öz ğoyaviy estetik qaraşlarini ifodalaydi, undan lirik yoki dramatik kayfiyat hosil qilişda foydalanadi.

N. imkoniyatlari qadimdan qöllanilgan. Yunon rassomlari (Polignot, Parrasi va b.) N. vositasida katta ijodiy yutuqlarga erişgan. Musulmon Şarqida qadimdan me'morlik, amaliy bezak san'atida N. imkoniyatlaridan keng foydalanilgan; öymakorlik (ganç va yoğoç), haykaltaroşlik (relyef va b.) da bezakni jozibali bölişi, ta'sirçanligini oşirişda N. öyiniga asoslanilgan. N. va uning nazariy asoslari Uyğoniş davri ustalari (Leonardo da Vinçi) tomonidan işlana boşlandi. Şu davrda N. rassomlar tomonidan badiiy asarning ifodaliligini belgilovçi vosita sifatida keng foydalaniladi, imkoniyatlari yanada boyitiladi. Bugungi kunda ham N. realistik tasvirning asosini taşkil etadi, psixologik asarlar yaratişning muhim manbai hisoblanadi.

Nemat Abdumayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУРСОЯ — пластик санъат (тасвирий ва амалий безак санъати, меъморлик, дизайн)нинг ифода воситаларидан бири. Турли ёрқинликдаги рангларёки бир ранг тусларининг ажралишидаги изчилликка асосланади. Н.даги изчиллик нур ва қоронғи (соя)нинг тарқалиши, тасвирланаётган мучит, нарсаларни ҳажмли нур-ҳаво оғушида ид-рок қилиш имконини беради. Нарсаларга ёруғлик тушиши натижасида унинг сатҳи ёруғ ва қоронғи (соя) юзаларга ажралади (Мас, тўртбурчак шаклдаги буюмларда бу ажралиш кес-кин бўлса, думалоқ ва цилиндрсимон буюмларда бу ажралиш астасекинлик б-н боради). Натижада бундай буюмларда Н. орасида ярим соя ва соя томонида қайтган нурлар қисобига ёритилган юза — рефлекс мавжуд бўлади. Н. нур йўналиши, нарсаларнинг ҳажмли шакл хусусиятлари, сифати ва хаво ҳолатига боғлиқ; у орқали ижодкор (рассом, ҳайкалтарош ва б.) ўз ғоявий эстетик қарашларини ифодалайди, ундан лирик ёки драматик кайфият ҳосил қилишда фойдаланади.

Н. имкониятлари қадимдан қўлланилган. Юнон рассомлари (Полигнот, Парраси ва б.) Н. воситасида катта ижодий ютуқларга эришган. Мусулмон Шарқида қадимдан меъморлик, амалий безак санъатида Н. имкониятларидан кенг фойдаланилган; ўймакорлик (ганч ва ёғоч), ҳайкалтарошлик (рельеф ва б.) да безакни жозибали бўлиши, таъсирчанлигини оширишда Н. ўйинига асосланилган. Н. ва унинг назарий асослари Уйғониш даври усталари (Леонардо да Винчи) томонидан ишлана бошланди. Шу даврда Н. рассомлар томонидан бадиий асарнинг ифодалилигини белгиловчи восита сифатида кенг фойдаланилади, имкониятлари янада бойитилади. Бугунги кунда ҳам Н. реалистик тасвирнинг асосини ташкил этади, психологик асарлар яратишнинг муҳим манбаи ҳисобланади.

Неьмат Абдумаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.