Nurullaboy saroyi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 347–348-b. — ziyouz.com
Nurullaboy saroyi - Xivadagi me'moriy yodgorlik. Asfandiyorxonning sobiq rasmiy qabulxonasi (20-a.). Bu saroy-boğni Xiva xoni Muhammad Rahimxon II Feruz öğli Asfandiyorxon uçun qurdirgan (Nurullaboy degan şaxsning boği örniga qurilgani uçun N.s. deb ataladi). N.s. 9 ta katta-kiçik xonalar, darvozaxona, saroy, qabulxona, arzxona, Madrasa, xizmatçilar uçun turar joy, boğ, gulzorli hovlilardan iborat. Majmuaga (185,6x143,0 m) jan.dagi ariq ustiga qurilgan köprik orqali darvozadan kiriladi. Darvozaxonaning dalonida bir neça xonalar bor. Saroy töğri törtburçak tarhli (87,1x65,0 m), 4 hovlili, qal'aband devor (bal. — 7,5 m) b-n öralib, burjlar işlangan. 3 hovlida 2 qavat-li, jan.-ğarbiy hovlida 1 qavatli xonalar joylaşgan. Boş tarzi darvo-zasi Madrasa, turar joy va arzxona b-n özaro boğlangan. Saroy şim. dagi 2 hovli ayvonlarning tomi ikkinçi qavat uçun ötiş joyi vazifasini ötaydi. Katta hovli saroyning şim.- ğarbiy qismini egallagan. Hovlida quduq bor.
Qabulxona (27,5x32,1 m) saroyning şim.-şarqida, öziga xos yevro-paça uslubda qurilgan. Boş tarzi jan.ga qaratilgan. 1 qavatli, 7 xonasi bor. Old va orqa tomoni ayvonli.
Arzxona (82,0x71,0 m) saroyning şarqida joylaşgan. Tarhi «G» şaklida, jan. qismi uç burçakli, şim. va ğarbga qaratilgan ayvonlari mavjud.
Madrasa boş tarzi şarqqa qaragan. Jan.-şarqiy burçagida 4 ustunli 2 qavatli masjid, şim.-ğarbida ayvon, hovli atrofida darsxona va hujralar joylaşgan. Taşqi devorlari va 4 burçagidagi guldastalar pişiq ğişt va koşin b-n bezatilgan.
Boğ saroyga tuşgan bölib, baland qal'aband devor b-n öralgan, burjlar işlangan. Boğning 3 tomonida eşik bölib, 2 eşik saroy b-n, şarqdagisi arzxona, qabulxona b-n boğlangan. Boğ örtasida 8 qirrali hovuz bor.
N.s.ning gançkor devorlari oltin va kumuş b-n hallangan, zalning «oltin şifti» nihoyatda kurkam, undagi murak-kab girix. naqşlar öziga xos, içki va taşqi darvozalari, eşiklari, ayvon ustunlaridagi naqşlar Xorazm yoğoç öymakorligining yuksak namunasidir. Qabulxonadagi baland eşiklar, katta rangdor oynalar, parket pollar va koşinkor peçlar yevropa me'morligi b-n uyğunlaşgan. Taşqi tomoni silliq ğiştlar va feruza rang koşinlar b-n şaxmat taxtasi şaklida bezatilgan. Uni qurişda gançkor ustalar Xudoybergan hoji, usta Nurmat, Rözimat Maşari-pov, yoğoç öymakorligi va uni böyaş us-talari Bobojon Qalandarov, Ota Şayx, Ismoil Abduniyozov, ğişt teruvçi Qu-ryoz Bobojonov va b. qatnaşgan.
N.s. mujassamotida Xorazm milliy uy-joy qurilişining an'anaviy xususiyati öz ifodasini topgan.
Ad.: Mankovskaya L ., Bulatova V., Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НУРУЛЛАБОЙ САРОЙИ - Хивадаги меъморий ёдгорлик. Асфандиёрхоннинг собиқ расмий қабулхонаси (20-а.). Бу сарой-боғни Хива хони Муҳаммад Раҳимхон II Феруз ўғли Асфандиёрхон учун қурдирган (Нуруллабой деган шахснинг боғи ўрнига қурилгани учун Н.с. деб аталади). Н.с. 9 та катта-кичик хоналар, дарвозахона, сарой, қабулхона, арзхона, Мадраса, хизматчилар учун турар жой, боғ, гулзорли ҳовлилардан иборат. Мажмуага (185,6x143,0 м) жан.даги ариқ устига қурилган кўприк орқали дарвозадан кирилади. Дарвозахонанинг далонида бир неча хоналар бор. Сарой тўғри тўртбурчак тарҳли (87,1x65,0 м), 4 ҳовлили, қалъабанд девор (бал. — 7,5 м) б-н ўралиб, буржлар ишланган. 3 ҳовлида 2 қават-ли, жан.-ғарбий ҳовлида 1 қаватли хоналар жойлашган. Бош тарзи дарво-заси Мадраса, турар жой ва арзхона б-н ўзаро боғланган. Сарой шим. даги 2 ҳовли айвонларнинг томи иккинчи қават учун ўтиш жойи вазифасини ўтайди. Катта ҳовли саройнинг шим.- ғарбий қисмини эгаллаган. Ҳовлида қудуқ бор.
Қабулхона (27,5x32,1 м) саройнинг шим.-шарқида, ўзига хос евро-пача услубда қурилган. Бош тарзи жан.га қаратилган. 1 қаватли, 7 хонаси бор. Олд ва орқа томони айвонли.
Арзхона (82,0x71,0 м) саройнинг шарқида жойлашган. Тарҳи «Г» шаклида, жан. қисми уч бурчакли, шим. ва ғарбга қаратилган айвонлари мавжуд.
Мадраса бош тарзи шарққа қараган. Жан.-шарқий бурчагида 4 устунли 2 қаватли масжид, шим.-ғарбида айвон, ҳовли атрофида дарсхона ва ҳужралар жойлашган. Ташқи деворлари ва 4 бурчагидаги гулдасталар пишиқ ғишт ва кошин б-н безатилган.
Боғ саройга тушган бўлиб, баланд қалъабанд девор б-н ўралган, буржлар ишланган. Боғнинг 3 томонида эшик бўлиб, 2 эшик сарой б-н, шарқдагиси арзхона, қабулхона б-н боғланган. Боғ ўртасида 8 қиррали ҳовуз бор.
Н.с.нинг ганчкор деворлари олтин ва кумуш б-н ҳалланган, залнинг «олтин шифти» ниҳоятда куркам, ундаги мурак-каб гирих. нақшлар ўзига хос, ички ва ташқи дарвозалари, эшиклари, айвон устунларидаги нақшлар Хоразм ёғоч ўймакорлигининг юксак намунасидир. Қабулхонадаги баланд эшиклар, катта рангдор ойналар, паркет поллар ва кошинкор печлар европа меъморлиги б-н уйғунлашган. Ташқи томони силлиқ ғиштлар ва феруза ранг кошинлар б-н шахмат тахтаси шаклида безатилган. Уни қуришда ганчкор усталар Худойберган ҳожи, уста Нурмат, Рўзимат Машари-пов, ёғоч ўймакорлиги ва уни бўяш ус-талари Бобожон Қаландаров, Ота Шайх, Исмоил Абдуниёзов, ғишт терувчи Қу-рёз Бобожонов ва б. қатнашган.
Н.с. мужассамотида Хоразм миллий уй-жой қурилишининг анъанавий хусусияти ўз ифодасини топган.
Ад.: Маньковская Л ., Булатова В., Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.