Nutatsiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 349–350-b. — ziyouz.com
Nutatsiya (lot. nutatio — tebratiş) — 1) mexanikada — qattiq jismning öz öqi atrofida aylanişi jarayonidagi tebranma harakati; u jismning xususiy aylaniş öqida sodir böladi; jism qança tez aylansa, uning nutatsion tebraniş çastotasi şunça katta, amplitudasi şunça kiçik böladi. N. pretsessiya b-n bir vaqtda yuz beradi. N. vaqtida jismning xususiy aylaniş öqi b-n pretsessiya yuz beradigan öq orasidagi burçak özgaradi; 2) astronomiyada — Yer aylaniş öqining bir oz tebranişi. Yerning sutkalik aylanişiga Quyoş va Oyning tortiş kuçlari ta'sir etadi. Yerning sutkalik aylaniş öqi ekliptikata qiyaligini özgartirmagan holda öz yönalişini özgartirib boradi, çun-ki Quyoş va Oyning pretsession kuçlari ham özgarib turadi va Quyoş hamda Oy Yer ekvatorida bölganida bu kuçlar nolga teng böladi, oğişi eng katta bölganida esa maksimumga erişadi. Yerning aylaniş öqi N.sini 1737 y. J. Bradley kaşf qilgan. Bunday nutatsion tebranişlar 18,6 yillik davrga, ya'ni Oy orbitasi tugunlarining aylaniş davriga teng. Osmon sferasit qutb yarim öqlari 9», 21 hamda 6», 86 nutatsion ellips çizadi. N.ning aniq qiymatini 1953 y. amerikalik astronom E. Vulard topgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НУТАЦИЯ (лот. nutatio — тебратиш) — 1) механикада — қаттиқ жисмнинг ўз ўқи атрофида айланиши жараёнидаги тебранма ҳаракати; у жисмнинг хусусий айланиш ўқида содир бўлади; жисм қанча тез айланса, унинг нутацион тебраниш частотаси шунча катта, амплитудаси шунча кичик бўлади. Н. прецессия б-н бир вақтда юз беради. Н. вақтида жисмнинг хусусий айланиш ўқи б-н прецессия юз берадиган ўқ орасидаги бурчак ўзгаради; 2) астрономияда — Ер айланиш ўқининг бир оз тебраниши. Ернинг суткалик айланишига Қуёш ва Ойнинг тортиш кучлари таъсир этади. Ернинг суткалик айланиш ўқи эклиптиката қиялигини ўзгартирмаган ҳолда ўз йўналишини ўзгартириб боради, чун-ки Қуёш ва Ойнинг прецессион кучлари ҳам ўзгариб туради ва Қуёш ҳамда Ой Ер экваторида бўлганида бу кучлар нолга тенг бўлади, оғиши энг катта бўлганида эса максимумга эришади. Ернинг айланиш ўқи Н.сини 1737 й. Ж. Брадлей кашф қилган. Бундай нутацион тебранишлар 18,6 йиллик даврга, яъни Ой орбитаси тугунларининг айланиш даврига тенг. Осмон сферасит қутб ярим ўқлари 9», 21 ҳамда 6», 86 нутацион эллипс чизади. Н.нинг аниқ қийматини 1953 й. америкалик астроном Э. Вулард топган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.