Nutq

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 350–351-b. — ziyouz.com

Nutq — tilning fikr ifodalaş va almaşiş jarayonlarida amal qilişi, tilning alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yaşaş şakli. N. deganda uning oğzaki (ovozli) va yozma ravişda namoyon bölişidagi jarayonlar, ya'ni sözlaş jarayoni va uning natijasi (xotirada saqlangan yoki yozuvda qayd etilgan nutqiy fikrlar, asarlar) tuşuniladi.

Lingvistik nazariyada N. tuşunçasi muayyan til jamoasida qabul qilingan ifoda vositalari tizimi hisoblangan mavhum til tuşunçasiga hamda ijtimoiy borliq (hayot)ning eng xarakterli körinişlaridan bölgan aniq, bir qadar umumiyroqtil tuşunçasiga qarama-qarşi qöyiladi. Boşqa odamlar xulqatvori va faoliyatiga ta'sir körsatiş maqsadida ularga axborot, xabar yetkazişga xizmat qiladigan asl N . (taşqi nutq), ya'ni ga-piriş, til belgilarining eşitiş a'zolari tomonidan idrok qilinadigan (ovoz yozib oluvçi uskunalar yorda-mida qayd etiladigan va qayta takrorlanadigan) artikulyatsiyasi tarzida yoki uşbu belgilarning yozuvda şartli aks etişi tarzida yuzaga çiqadi.

Asl nutq («taşqi nutq») b-n bir qatorda içki N. ham bor. U sözlovçi ongida bilişga yordam beradigan turli xil masalalarni muhokama qiliş va hal etişga qaratiladi. Içki N. taşki N. asosida, tovuş yoki yozuv qöllanmagan holda, faqat ovozli N.dagi sözlar haqidagi aniq tasavvurlar b-n keçadigan ak/şy jarayonlar tarzida amalga oşadi. Yozma N. oğza-ki N.dan bir qadar şakllanganligi, sözlarning öta sinçkovlik b-n tanlab olinişi, grammatik jihatdan aniq, lekin murakkab şakllanganligi, oğzaki N. uçun xos bölgan ohang, mimika va qöl harakatlarining bevosita qöllana olmasligi b-n farqlanadi. N.ning monologik (q. Monolog) va dialogi k (q. Dialog) turlari mavjud.

N. aloka-aralaşuv vazifasidan taşqari yana boşqa vazifalar, çunonçi, poetik vazifa ham bajarişi mumkin. N.ning alohida körinişi öqişdir.

Har bir kişining N.i. individual, öziga xos xususiyatlarga ega böladi; va-holonki, asosiy til unsurlari — luğat tarkibi va grammatik qurilişi yakka şaxslargagina tegişli bölmay, umumnikidir, ya'ni muayyan til jamoasiga umuman taalluqyai böladi. N. kişi ta-fakkuri, uning ongi b-n çambarças boğliqsir. N.da kişining öy-fikrlari şakllanadi va mavjud böladi. N. tufayli va N. asosida borliqni umumlaşgan holda mavxumiy aks ettiriş, individuallik doirasidan çiqib, jamoatçilik mahsuliga aylanadigan mantiqiy tuşunçaviy fikrlaş mumkin böladi. N. kişi ruhiyatining boşqa jihatlarini, uning sezgilari, idroki, xotirasi, öyxayollari, hissiyoti, irodasi va b.ning namoyon bölişi va amal qilişida, kişi ongining rivojlanişida xam katta ahamiyatga ega.

N. qöllaniş sohasiga qarab badi-iy N., ilmiy N., rasmiy N. kabi şakllarga ega böladi. Har qanday şaklda va har qanday holatda ham aniklik, ravonlik, soddalik, ta'sirçanlik N.ning eng muhim belgilari bölib qolişi kerak.

Abduvahob Madvaliyev.

Q.: Dialog, Monolog

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУТҚ — тилнинг фикр ифодалаш ва алмашиш жараёнларида амал қилиши, тилнинг алоҳида ижтимоий фаолият тури сифатидаги муайян яшаш шакли. Н. деганда унинг оғзаки (овозли) ва ёзма равишда намоён бўлишидаги жараёнлар, яъни сўзлаш жараёни ва унинг натижаси (хотирада сақланган ёки ёзувда қайд этилган нутқий фикрлар, асарлар) тушунилади.

Лингвистик назарияда Н. тушунчаси муайян тил жамоасида қабул қилинган ифода воситалари тизими ҳисобланган мавҳум тил тушунчасига ҳамда ижтимоий борлиқ (ҳаёт)нинг энг характерли кўринишларидан бўлган аниқ, бир қадар умумийроқтил тушунчасига қарама-қарши қўйилади. Бошқа одамлар хулқатвори ва фаолиятига таъсир кўрсатиш мақсадида уларга ахборот, хабар етказишга хизмат қиладиган асл Н . (ташқи нутқ), яъни га-пириш, тил белгиларининг эшитиш аъзолари томонидан идрок қилинадиган (овоз ёзиб олувчи ускуналар ёрда-мида қайд этиладиган ва қайта такрорланадиган) артикуляцияси тарзида ёки ушбу белгиларнинг ёзувда шартли акс этиши тарзида юзага чиқади.

Асл нутқ («ташқи нутқ») б-н бир қаторда ички Н. ҳам бор. У сўзловчи онгида билишга ёрдам берадиган турли хил масалаларни муҳокама қилиш ва ҳал этишга қаратилади. Ички Н. ташки Н. асосида, товуш ёки ёзув қўлланмаган ҳолда, фақат овозли Н.даги сўзлар ҳақидаги аниқ тасаввурлар б-н кечадиган ак/шй жараёнлар тарзида амалга ошади. Ёзма Н. оғза-ки Н.дан бир қадар шаклланганлиги, сўзларнинг ўта синчковлик б-н танлаб олиниши, грамматик жиҳатдан аниқ, лекин мураккаб шаклланганлиги, оғзаки Н. учун хос бўлган оҳанг, мимика ва қўл ҳаракатларининг бевосита қўллана олмаслиги б-н фарқланади. Н.нинг монологик (қ. Монолог) ва диалоги к (қ. Диалог) турлари мавжуд.

Н. алока-аралашув вазифасидан ташқари яна бошқа вазифалар, чунончи, поэтик вазифа ҳам бажариши мумкин. Н.нинг алоҳида кўриниши ўқишдир.

Ҳар бир кишининг Н.и. индивидуал, ўзига хос хусусиятларга эга бўлади; ва-ҳолонки, асосий тил унсурлари — луғат таркиби ва грамматик қурилиши якка шахсларгагина тегишли бўлмай, умумникидир, яъни муайян тил жамоасига умуман тааллуқяи бўлади. Н. киши та-факкури, унинг онги б-н чамбарчас боғлиқцир. Н.да кишининг ўй-фикрлари шаклланади ва мавжуд бўлади. Н. туфайли ва Н. асосида борлиқни умумлашган ҳолда мавхумий акс эттириш, индивидуаллик доирасидан чиқиб, жамоатчилик маҳсулига айланадиган мантиқий тушунчавий фикрлаш мумкин бўлади. Н. киши руҳиятининг бошқа жиҳатларини, унинг сезгилари, идроки, хотираси, ўйхаёллари, ҳиссиёти, иродаси ва б.нинг намоён бўлиши ва амал қилишида, киши онгининг ривожланишида хам катта аҳамиятга эга.

Н. қўлланиш соҳасига қараб бади-ий Н., илмий Н., расмий Н. каби шаклларга эга бўлади. Ҳар қандай шаклда ва ҳар қандай ҳолатда ҳам аниклик, равонлик, соддалик, таъсирчанлик Н.нинг энг муҳим белгилари бўлиб қолиши керак.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.