Nutq madaniyati

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351–352-b. — ziyouz.com

Nutq madaniyati NUTQ MADANIYATI, nutq odobi — 1) oğzaki va yozma adabiy til meyorlari (talaffuz, urğu, söz qöllaş, grammatika, uslubşunoslik qoidalari)ni egallaş, şuningdek, turli aloqa-aralaşuv şaroitlarida tilning tasviriy vositalaridan nutqning maksad va mazmuniga mos ravişda foydalaniş mahorati; 2) tilşunoslikning tilni madaniyat quroli sifatida mukammallaştiriş maqsadida meyorlaştiriş (tartibga soliş) muammo larini örganuvçi bölimi. Ğarb tilşu-nosligida umumiy ma'noda «til madaniyati» termini ham qöllanadi. 1-ma'nodagi «N.m.» tuşunçasi adabiy tilni özlaştirişdagi ikki bos-qiçni qamrab oladi: a) nutqning töğriligi va b. nutqiy mahorat. N u -tqning töğriligi muayyan tilda sözlovçilar va yozuvçilar tomonidan «ideal» yoki umum tomonidan qabul qilingan va an'anaviy saqlanib kelayotgan odatlar, ibrat va namunalar tarzida idrok etiladigan adabiy meyorlarga amal qilişdir. Nutqiy mahorat esa nafaqat adabiy meyorlarga amal qiliş, balki özaro mavjud bölgan variantlardan mazmunan eng töğri, eng aniq, uslub va vaziyat nuqtai nazaridan eng makbuli va ifo-dalisini tanlab oliş mahoratidir (Mas, aka — oka — ako; kelyapti — kevotti — kelopti variantlaridan bi-rining adabiy meyor sifatida tanla-nişi). Yuksak N. m. kişining umumiy yuksak madaniyatini, fikrlaş madani-yatini, tilga nisbatan ongli mexr-muhabbatini namoyon qiladi.

N.m. nazariyasining asosiy tuşunçasi til meye'ridir. 2-ma'nodagi N.m.ning asosiy vazifasi ijtimoiy til amaliyotiga faol ta'sir körsatiş maqsa-dida (tilning barça sathlarida) obyektiv til meyorlarini ularning barqarorlaşgan şakllarida, ziddiyatlarida, vujudga keluvçi tamoyillarida va b.da örganişdir.

Zamonaviy N.m. nazariy va amaliy fan bölib, u til amaliyotiga ta'sir etiş maqsadida adabiy til tarixi, grammatika, uslubşunoslik va b. til-şunoslik bulimlarining yutuklari va xulosalarini umumlaştiradi. N.m. na-zariyasida adabiy til milliy tilning oliy şakli deb e'tirof etiladi; ba-diiy adabiyot tili özining eng yaxşi namunalari b-n xalqning madaniyat sohasidagi yutuklari va an'analarini mustahkamlaydi va boyitadi.

N.m. ijtimoiy hodisa bölib, u jamiyat, fan va texnika, madaniy va adabiy hayot rivoji b-n çambarças boglik holda taraqqiy etadi. Jamiyat a'zolarining madaniy saviyasi ortgan sari nutqi ham jilolanib, sayqallaşib, N.m. qoidalari va meyorlariga muvo-fiq holda takomillaşib boradi. N.m.ning şakllanişi va rivojlanişida adabiyot, san'at, radio, televideniye va davriy matbuotning alohida örni bor. Ayniqsa, adabiy tilni meyorlaştiriş va N.m. nazariyasini rivojlantirişda leksikografiya, xususan, izox^li, imlo, talaffuz, öquv va b. maxsus luğatlar muhim ahamiyatga ega.

15-a.dayoq özbek adabiy tilining N.m. va uning öziga xos meyorlari bölgan — Alişer Navoiy özining butun hayotiy va ijodiy faoliyati b-n öz davri N.m.ga, nutq odobiga mislsiz hissa qöşgan bölsa, keyingi davrda yaşagan Bobur, Muhammad Solih, Gulxaniy, Nodira, Ogahiy, Furqat, Muqimiy va b. şoirlarning asarlari tilida ham öşa davr tili va N.m. ma'lum darajada aks etgan. «Yaxşi söz — jon oziği», «Buğdoy noning bölmasa ham, buğdoy sözing bölsin», «Öynab gapirsang xam öylab gapir», «Har neni yemak — hayvonning işi, har neni demak — no-donning işi» kabi maqol va hikmatli sözlarning paydo bölişi ham özbek xalqida N.m. ga avvaldan e'tibor kuçli bölganidan darak beradi.

Ötgan asrning 20-y.laridan söng özbek tilining N.m. xalq tiliga yaqinlaştirilgan milliy adabiy til meyorlariga asoslanadi. Bu meyorlarni şakllantiriş işiga olimlar (Otajon Hoşim, T. N. Qoriniyoziy, S. Ibrohimov, Olim Usmon va b.), adibu şoirlar (Qodiriy, Çölpon, Avloniy, Fitrat, Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor va b.) munosib hissa quşdilar.

Abduvahob Madvaliyev, Yöldoş Solijonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НУТҚ МАДАНИЯТИ, нутқ одоби — 1) оғзаки ва ёзма адабий тил меъёрлари (талаффуз, урғу, сўз қўллаш, грамматика, услубшунослик қоидалари)ни эгаллаш, шунингдек, турли алоқа-аралашув шароитларида тилнинг тасвирий воситаларидан нутқнинг максад ва мазмунига мос равишда фойдаланиш маҳорати; 2) тилшуносликнинг тилни маданият қуроли сифатида мукаммаллаштириш мақсадида меъёрлаштириш (тартибга солиш) муаммо ларини ўрганувчи бўлими. Ғарб тилшу-нослигида умумий маънода «тил маданияти» термини ҳам қўлланади. 1-маънодаги «Н.м.» тушунчаси адабий тилни ўзлаштиришдаги икки бос-қични қамраб олади: а) нутқнинг тўғрилиги ва б. нутқий маҳорат. Н у -тқнинг тўғрилиги муайян тилда сўзловчилар ва ёзувчилар томонидан «идеал» ёки умум томонидан қабул қилинган ва анъанавий сақланиб келаётган одатлар, ибрат ва намуналар тарзида идрок этиладиган адабий меъёрларга амал қилишдир. Нутқий маҳорат эса нафақат адабий меъёрларга амал қилиш, балки ўзаро мавжуд бўлган вариантлардан мазмунан энг тўғри, энг аниқ, услуб ва вазият нуқтаи назаридан энг макбули ва ифо-далисини танлаб олиш маҳоратидир (Мас, ака — ока — ако; келяпти — кевотти — келопти вариантларидан би-рининг адабий меъёр сифатида танла-ниши). Юксак Н. м. кишининг умумий юксак маданиятини, фикрлаш мадани-ятини, тилга нисбатан онгли мехр-муҳаббатини намоён қилади.

Н.м. назариясининг асосий тушунчаси тил меъе’ридир. 2-маънодаги Н.м.нинг асосий вазифаси ижтимоий тил амалиётига фаол таъсир кўрсатиш мақса-дида (тилнинг барча сатҳларида) объектив тил меъёрларини уларнинг барқарорлашган шаклларида, зиддиятларида, вужудга келувчи тамойилларида ва б.да ўрганишдир.

Замонавий Н.м. назарий ва амалий фан бўлиб, у тил амалиётига таъсир этиш мақсадида адабий тил тарихи, грамматика, услубшунослик ва б. тил-шунослик булимларининг ютуклари ва хулосаларини умумлаштиради. Н.м. на-зариясида адабий тил миллий тилнинг олий шакли деб эътироф этилади; ба-диий адабиёт тили ўзининг энг яхши намуналари б-н халқнинг маданият соҳасидаги ютуклари ва анъаналарини мустаҳкамлайди ва бойитади.

Н.м. ижтимоий ҳодиса бўлиб, у жамият, фан ва техника, маданий ва адабий ҳаёт ривожи б-н чамбарчас боглик ҳолда тараққий этади. Жамият аъзоларининг маданий савияси ортган сари нутқи ҳам жилоланиб, сайқаллашиб, Н.м. қоидалари ва меъёрларига муво-фиқ ҳолда такомиллашиб боради. Н.м.нинг шаклланиши ва ривожланишида адабиёт, санъат, радио, телевидение ва даврий матбуотнинг алоҳида ўрни бор. Айниқса, адабий тилни меъёрлаштириш ва Н.м. назариясини ривожлантиришда лексикография, хусусан, изох^ли, имло, талаффуз, ўқув ва б. махсус луғатлар муҳим аҳамиятга эга.

15-а.даёқ ўзбек адабий тилининг Н.м. ва унинг ўзига хос меъёрлари бўлган — Алишер Навоий ўзининг бутун ҳаётий ва ижодий фаолияти б-н ўз даври Н.м.га, нутқ одобига мислсиз ҳисса қўшган бўлса, кейинги даврда яшаган Бобур, Муҳаммад Солиҳ, Гулханий, Нодира, Огаҳий, Фурқат, Муқимий ва б. шоирларнинг асарлари тилида ҳам ўша давр тили ва Н.м. маълум даражада акс этган. «Яхши сўз — жон озиғи», «Буғдой нонинг бўлмаса ҳам, буғдой сўзинг бўлсин», «Ўйнаб гапирсанг хам ўйлаб гапир», «Ҳар нени емак — ҳайвоннинг иши, ҳар нени демак — но-доннинг иши» каби мақол ва ҳикматли сўзларнинг пайдо бўлиши ҳам ўзбек халқида Н.м. га аввалдан эътибор кучли бўлганидан дарак беради.

Ўтган асрнинг 20-й.ларидан сўнг ўзбек тилининг Н.м. халқ тилига яқинлаштирилган миллий адабий тил меъёрларига асосланади. Бу меъёрларни шакллантириш ишига олимлар (Отажон Ҳошим, Т. Н. Қориниёзий, С. Иброҳимов, Олим Усмон ва б.), адибу шоирлар (Қодирий, Чўлпон, Авлоний, Фитрат, Ойбек, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор ва б.) муносиб ҳисса қушдилар.

Абдуваҳоб Мадвалиев, Йўлдош Солижонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.