Nyu-York

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 357–358-b. — ziyouz.com

Nyu-York — AQŞning eng katta sanoat, moliya, savdo-transport hamda siyosiy va madaniy markazi, dunyodagi eng yirik şaharlardan biri. Atlantika okeani sohilida, Gudzon daryosining quyiliş joyida. Şaharning markaziy qismi Manxattan o.da joylaşgan. Iqli-mi mö'tadil, sernam ikdim; yanv. ning örtaça t-rasi G, iyulniki 23°. Yillik yoğin 1000 mm. Maydoni (şaharning munitsipal çegarasi doirasida, suv havzalarisiz) 953 km2. Aholisi 8 mln. kişi (2001). N.-Y.ning amalda qöşilib ketgan şaharlar va şahar atrofi b-n birga mayd. 27 ming km2, aholisi 19 mln. kişi. Şahar aholisining köpçiligi asli yevropalik, osiyolik va afrikaliklar, xususan, 15% qoratanlilar, 14% kelib çiqişiga köra italyanlar, 12% puertorikanlar va b.dan iborat. N.-Y. 5 ta şahar r-niga bölingan. Şaharni mer, munitsipal kengaş va hisoblar boşqarmasi idora qiladi. Mer aholi tomonidan 4 y. ga saylanadi. Ilk bor Manxattan o.ga 1613 y.da gollandlar kelib örnaşgan. Şaharga 1625 y.da asos solingan. 1626 y.dan Yangi Amsterdam deb atalgan. 1664 y.da Yangi Amsterdamni inglizlar bosib olib, gersog Yorkskiy şarafiga N.-Y. deb ataganlar. 1785—90 y.larda N.-Y. AQŞning muvaqqat poytaxti. Şaharda BMT va b. xalqaro taşkilotlarning ştab-kvartirasi joylaşgan.

N.-Y. — AQŞda eng katta, dunyoda eng yirik dengiz portlaridan. Çetdan keltiriladigan yuklar (neft, tropik ösimliklar mahsuloti, xom aşyo, sanoat buyumlari) çetga çikariladigan yuklar (sanoat buyumlari, oziq-ovqat) dan 3 marta köp. Mamlakat taşki savdo aylanmasining 1/4 qismi N.-Y. orqali ötadi. Şaharda fond birjasi, bank, suğurta jamiyatlari, sanoat va b. korporatsiyalarining boşqarmalari joylaşgan. 3 ta katta xalqaro aeroport mavjud. Tikuvçilik va poligrafiya sanoatlari salmoqli örin tutadi. Maşinasozlik va metallsozlik (jumladan, elektrotexnika, tayyor qismlardan avtomobil yiğiş, aviaraketasozlik, optika-mexanika), kimyo hamda galantereya va zargarlik buyumlari i.ç. rivojlangan. Neftni qayta işlaş, rangli metallurgiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Şaharning ayrim qismlarini 60 dan ortiq köprik, bir neçta avtomobil tunneli (umumiy uz.

370 km) va yölovçilar taşiş paromlari birlaştirib turadi. 1868 y.dan metropoliten işlab turibdi.

N.-Y.da 6 un-t, 40 dan ortiq kollej, FA va b. akademiyalar, in-tlar, yirik kutubxonalar, muzeylar, 70 dan ortiq teatr binolari, Filarmoniya zali, konservatoriya, konsert zallari va b. bor.

N.-Y.da italyanlar, yahudiy, xitoy va b. millatga mansub aholining köça va kvartallari mavjud. Şahar 19-a. boşidan töğri burçakli reja asosida şakllana boşladi. 19-a. örtalariga kelib, ulkan şaharga aylandi. Eng katta köçalardan biri — Brodvey (uz. 29 km). 19—20-a.larda köp qavatli baland binolar kurila boşlandi. 20-a. örtalariga kelib N.-Y. uz. 200 km keladigan va bir-biri b-n tutaşib ketgan ulkan şaharlar tödasiga aylandi. 17—18-a.larda qurilgan binolardan ratuşa (1803—12), Triniti-Çyorç çerkovi (1839—46), katta muhandislik inşo-otlaridan Bruklin köprigi (1869—83) va b. saqlangan. Köp qavatli binolardan Empayr steyt bilding (102 qavat, 1930—31), BMT ştab-kvartirasi binosi (1947—52), Xalqaro savdo markazi (2 ta 110 qavatli minora, bal. 412 m; 1971—73; 2001 y. 11 sent. da terrorçilar tomonidan portlatilgan) va b. Yirik köpriklari: Jorj Vaşington va Verratsano-Norrous. Muhim yodgorliklari: Ozodlik haykali, Vaşington arki.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЬЮ-ЙОРК — АҚШнинг энг катта саноат, молия, савдо-транспорт ҳамда сиёсий ва маданий маркази, дунёдаги энг йирик шаҳарлардан бири. Атлантика океани соҳилида, Гудзон дарёсининг қуйилиш жойида. Шаҳарнинг марказий қисми Манхаттан о.да жойлашган. Иқли-ми мўътадил, сернам икдим; янв. нинг ўртача т-раси Г, июлники 23°. Йиллик ёғин 1000 мм. Майдони (шаҳарнинг муниципаль чегараси доирасида, сув ҳавзаларисиз) 953 км2. Аҳолиси 8 млн. киши (2001). Н.-Й.нинг амалда қўшилиб кетган шаҳарлар ва шаҳар атрофи б-н бирга майд. 27 минг км2, аҳолиси 19 млн. киши. Шаҳар аҳолисининг кўпчилиги асли европалик, осиёлик ва африкаликлар, хусусан, 15% қоратанлилар, 14% келиб чиқишига кўра итальянлар, 12% пуэрториканлар ва б.дан иборат. Н.-Й. 5 та шаҳар р-нига бўлинган. Шаҳарни мэр, муниципаль кенгаш ва ҳисоблар бошқармаси идора қилади. Мэр аҳоли томонидан 4 й. га сайланади. Илк бор Манхаттан о.га 1613 й.да голландлар келиб ўрнашган. Шаҳарга 1625 й.да асос солинган. 1626 й.дан Янги Амстердам деб аталган. 1664 й.да Янги Амстердамни инглизлар босиб олиб, герцог Йоркский шарафига Н.-Й. деб атаганлар. 1785—90 й.ларда Н.-Й. АҚШнинг муваққат пойтахти. Шаҳарда БМТ ва б. халқаро ташкилотларнинг штаб-квартираси жойлашган.

Н.-Й. — АҚШда энг катта, дунёда энг йирик денгиз портларидан. Четдан келтириладиган юклар (нефть, тропик ўсимликлар маҳсулоти, хом ашё, саноат буюмлари) четга чикариладиган юклар (саноат буюмлари, озиқ-овқат) дан 3 марта кўп. Мамлакат ташки савдо айланмасининг 1/4 қисми Н.-Й. орқали ўтади. Шаҳарда фонд биржаси, банк, суғурта жамиятлари, саноат ва б. корпорацияларининг бошқармалари жойлашган. 3 та катта халқаро аэропорт мавжуд. Тикувчилик ва полиграфия саноатлари салмоқли ўрин тутади. Машинасозлик ва металлсозлик (жумладан, электротехника, тайёр қисмлардан автомобиль йиғиш, авиаракетасозлик, оптика-механика), кимё ҳамда галантерея ва заргарлик буюмлари и.ч. ривожланган. Нефтни қайта ишлаш, рангли металлургия, озиқ-овқат саноати корхоналари бор. Шаҳарнинг айрим қисмларини 60 дан ортиқ кўприк, бир нечта автомобиль туннели (умумий уз.

370 км) ва йўловчилар ташиш паромлари бирлаштириб туради. 1868 й.дан метрополитен ишлаб турибди.

Н.-Й.да 6 ун-т, 40 дан ортиқ коллеж, ФА ва б. академиялар, ин-тлар, йирик кутубхоналар, музейлар, 70 дан ортиқ театр бинолари, Филармония зали, консерватория, концерт заллари ва б. бор.

Н.-Й.да итальянлар, яҳудий, хитой ва б. миллатга мансуб аҳолининг кўча ва кварталлари мавжуд. Шаҳар 19-а. бошидан тўғри бурчакли режа асосида шакллана бошлади. 19-а. ўрталарига келиб, улкан шаҳарга айланди. Энг катта кўчалардан бири — Бродвей (уз. 29 км). 19—20-а.ларда кўп қаватли баланд бинолар курила бошланди. 20-а. ўрталарига келиб Н.-Й. уз. 200 км келадиган ва бир-бири б-н туташиб кетган улкан шаҳарлар тўдасига айланди. 17—18-а.ларда қурилган бинолардан ратуша (1803—12), Тринити-Чёрч черкови (1839—46), катта муҳандислик иншо-отларидан Бруклин кўприги (1869—83) ва б. сақланган. Кўп қаватли бинолардан Эмпайр стейт билдинг (102 қават, 1930—31), БМТ штаб-квартираси биноси (1947—52), Халқаро савдо маркази (2 та 110 қаватли минора, бал. 412 м; 1971—73; 2001 й. 11 сент. да террорчилар томонидан портлатилган) ва б. Йирик кўприклари: Жорж Вашингтон ва Веррацано-Норроус. Муҳим ёдгорликлари: Озодлик ҳайкали, Вашингтон арки.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.