Ob-Havo xaritalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15-b. — ziyouz.com
Ob-Havo xaritalari - meteorologik va aerologik st-yalardan olingan ma'lumotlar (sonlar va şartli belgilar) ni geografik xaritalarga köçirib tuziladigan sinoptik va aerologik xaritalar. Yer yarim şari, butun Yer yuzasi uçun, şuningdek, kiçik r-nlar uçun tuzilişi mumkin. O.-h. x. ob-havo byurolarida kuniga bir neça marta tu-zilib, odatda, kuzatişdan olingan ma'lumotlar asosida EHM lar va max-sus moslamalar yordamida tayyorlanadi. O.-h. x. da konik, merkator, stereografik proyeksiyalardan foydalaniladi. Ularda quruqlik, dengiz va b. orografiyalarning muhim xususiyatlari beriladi. O.-h. x. kompleks, aerologik, yordamçi xaritalarga bölinadi. Ular ob-havo xizmatida muttasil, talabga qarab har 3, 6, 12 soatlar orasida tuziladi. Bu xaritalarni tahlil qilib, bölib ötgan, hukm surayotgan va bölajak ob-xavo anikdanadi. Meteoro-logik ma'lumotlar asosida tuzilgan xaritalar Yer yaqini sinoptik O.-h. x.lari, aerologik kuzatiş natijalari tu-şirilgan xaritalar barik topografiya yoki aerologik xaritalar deyiladi. Kompleks xarita sinoptik xarita bölib, unda dengiz yuzasiga moslaştirilgan qavo bosimi, t-rasi va namligi, uzoqni köriş masofasi, har xil bulutlar, yoğin turlari, atmosfera hodisalari va h.k. ifodalanadi. Kompleks xaritalardan ob-havoni va atmosfera sinoptik holatini tahlil qilişda foydalaniladi. Aerologik xaritalar atomosfe-raning ma'lum balandliklari uçun tuziladi. Bu xaritalarda şamol tezligi va yönalişi, t-ra, namlik va h.k. bel-gilanadi. Aerologik xaritalar, asosan, aviatsiya xizmatida katta ahamiyatga ega. Yordamçi, kompleks, sinoptik xaritalarga qöşimça qilib, ayrim meteo-rologik elementlar (mas, tumanlar, çang böronlar, yaşin va çaqmoqlar, yaxmalaklar, kuçli yoğinlar, eng yuqori va eng past t-ralar, tropopauza balandligi va b. asosida) tuziladi. Kiçik r-nlar uçun tuziladigan O.-h.x. mahalliy axamiyatga ega bölgan köp sonli me-teorologik st-yalar ma'lumotlaridan foydalanib tuziladi. Aviatsiya xizma-ti uçun möljallangan O.-h.x. ma'lum r-n uçun uni halqa körinişida örab olgan ziç meteorologiya st-yalari ma'lumotlari asosida tuzilgan ob-havo xaritasi asosida qisqa vaqt oraliği uçun tuziladi. Aviameteorologiya markazlarida muntazam ravişda maxsus prognoz xaritalari tayyorlanadi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОБ-ҲАВО ХАРИТАЛАРИ - метеорологик ва аэрологик ст-ялардан олинган маълумотлар (сонлар ва шартли белгилар) ни географик хариталарга кўчириб тузиладиган синоптик ва аэрологик хариталар. Ер ярим шари, бутун Ер юзаси учун, шунингдек, кичик р-нлар учун тузилиши мумкин. О.-ҳ. х. об-ҳаво бюроларида кунига бир неча марта ту-зилиб, одатда, кузатишдан олинган маълумотлар асосида ЭҲМ лар ва мах-сус мосламалар ёрдамида тайёрланади. О.-ҳ. х. да коник, меркатор, стереографик проекциялардан фойдаланилади. Уларда қуруқлик, денгиз ва б. орографияларнинг муҳим хусусиятлари берилади. О.-ҳ. х. комплекс, аэрологик, ёрдамчи хариталарга бўлинади. Улар об-ҳаво хизматида муттасил, талабга қараб ҳар 3, 6, 12 соатлар орасида тузилади. Бу хариталарни таҳлил қилиб, бўлиб ўтган, ҳукм сураётган ва бўлажак об-хаво аникданади. Метеоро-логик маълумотлар асосида тузилган хариталар Ер яқини синоптик О.-ҳ. х.лари, аэрологик кузатиш натижалари ту-ширилган хариталар барик топография ёки аэрологик хариталар дейилади. Комплекс харита синоптик харита бўлиб, унда денгиз юзасига мослаштирилган қаво босими, т-раси ва намлиги, узоқни кўриш масофаси, ҳар хил булутлар, ёғин турлари, атмосфера ҳодисалари ва ҳ.к. ифодаланади. Комплекс хариталардан об-ҳавони ва атмосфера синоптик ҳолатини таҳлил қилишда фойдаланилади. Аэрологик хариталар атомосфе-ранинг маълум баландликлари учун тузилади. Бу хариталарда шамол тезлиги ва йўналиши, т-ра, намлик ва ҳ.к. бел-гиланади. Аэрологик хариталар, асосан, авиация хизматида катта аҳамиятга эга. Ёрдамчи, комплекс, синоптик хариталарга қўшимча қилиб, айрим метео-рологик элементлар (мас, туманлар, чанг бўронлар, яшин ва чақмоқлар, яхмалаклар, кучли ёғинлар, энг юқори ва энг паст т-ралар, тропопауза баландлиги ва б. асосида) тузилади. Кичик р-нлар учун тузиладиган О.-ҳ.х. маҳаллий ахамиятга эга бўлган кўп сонли ме-теорологик ст-ялар маълумотларидан фойдаланиб тузилади. Авиация хизма-ти учун мўлжалланган О.-ҳ.х. маълум р-н учун уни ҳалқа кўринишида ўраб олган зич метеорология ст-ялари маълумотлари асосида тузилган об-ҳаво харитаси асосида қисқа вақт оралиғи учун тузилади. Авиаметеорология марказларида мунтазам равишда махсус прогноз хариталари тайёрланади.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.