Ob-Havoni oldindan aytiş
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com
Ob-Havoni oldindan aytiş — atmosferada sodir bölayotgan jara-yonlar rivojlaniş qonuniyatlarini hisobga olgan qolda ob-havoning kelajakdagi holati (ob-havo prognozi) haqida ilmiy asosda ma'lumot beriş. O.-h. o. a. muddatlari: öta qisqa muddatli (12 soatgaça), qisqa muddatli (1—2 sutka), örta muddatli (3—10 kungaça), uzaytirilgan örta muddatli (1 oygaça), oy, fasl prognozlariga bölinadi. Ob-havo prognozi alohida joy, hudud, trassa, viloyat va respublika hududi uçun berilişi mumkin. O.-h. o. a.da umu-miy va maxsus maqsadlar közda tutiladi. Umumiy ob-havo prognozida eng muhim meteorologik elementlar (t-ra, bosim, budut, yogin, şamol), şuningdek, tuman, çang yoki qor böronlari, momaqaldiroq, dovul, ösimliklarni sovuq urişi, qor köçkilari, yaxmalak va b. meteorologik hodisalarning kelajakdagi özgarişlari haqida ma'lumotlar beriladi. Xalq xöjaligining turli sohalari: mas, bulutlarning pastki va yuqori çegaralari, Yer sirtida va yuqori balandliklarda şamol tezligi va yönalişi (aviatsiya uçun); yoğin miqdori, havo t-rasi, ösimliklarni sovuq urişi, qurğoqçilik va h.k. (q. x. uçun); qor böroni, kuçli jala, uzoqni köriş masofasi (t.y. transpor-ti uçun) va b. uçun maxsus prognozlar ham tuziladi.
Sutkali O.-h. o. a. ötgan asrning60-y. larida boşlandi. 20-a.ning 30-y.larida atmosferaning yuqori qatlamlarini sistematik örganişga imkon beradigan radiozondningyaratilişi (sobiqSSSR da), atmosferada jarayonlarining fizik qonuniyatlarini çuqur örganiş O.- h. o. a. usullarining takomillaşişiga olib keldi. O.-h. o. a. uçun kerakli ma'lumotlar meteorologik st-yalardan sutka davomida bir neça marta telegraf yoki radio orqali olinadi. Ob-havo byurolarida Yer uçun sinoptik xarita va yuqori qatlamlar uçun barik topografiya xaritalari va b. tuziladi. Şular yordamida Yer şarining katta hududida ob-havo holati taxlil qilinib, barik si-stemalar, siklonlar, antitsiklonlar hamda havo massalari, atmosfera frontlarining siljiş tezligi va yönali-şi aniklanadi. Bu ma'lumotlar hamda joyning maxalliy xususiyatlari (Yer yuzasi landşafti, orografiyasi va h.k.) punkt, trassa yoki anik, bir r-n uçun O.-h. o. a. ga imkon yaratadi.
Uzok, muddatli O.-h. o. a. muammosi qisqa muddatli prognozga nisbatan ança murakkab. Katta miqiyosdagi atmosfera jarayonlarining bir neça kundan bir neça oygaça davrdagi sirkulyatsiyasi örganilib, ularning almaşiniş krnuniyatlari va kelajakda qanday bölişi aniklanadi. Oylik prognozda örtaça oylik t-ra va yoğinlar miqdorining köp yillik meyordan qança farq qilişi yoki işorasi qanday bölişi haqida fikr yuritiladi va oy davomida böla-digan özgarişlar haqida axborot beriladi. Örta Osiyo mamlakatlari uçun oylik O.- x.. o. a.ni Toşkentdagi gidrometeorologiya markazi amalga oşiradi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОБ-ҲАВОНИ ОЛДИНДАН АЙТИШ — атмосферада содир бўлаётган жара-ёнлар ривожланиш қонуниятларини ҳисобга олган қолда об-ҳавонинг келажакдаги ҳолати (об-ҳаво прогнози) ҳақида илмий асосда маълумот бериш. О.-ҳ. о. а. муддатлари: ўта қисқа муддатли (12 соатгача), қисқа муддатли (1—2 сутка), ўрта муддатли (3—10 кунгача), узайтирилган ўрта муддатли (1 ойгача), ой, фасл прогнозларига бўлинади. Об-ҳаво прогнози алоҳида жой, ҳудуд, трасса, вилоят ва республика ҳудуди учун берилиши мумкин. О.-ҳ. о. а.да уму-мий ва махсус мақсадлар кўзда тутилади. Умумий об-ҳаво прогнозида энг муҳим метеорологик элементлар (т-ра, босим, будут, ёгин, шамол), шунингдек, туман, чанг ёки қор бўронлари, момақалдироқ, довул, ўсимликларни совуқ уриши, қор кўчкилари, яхмалак ва б. метеорологик ҳодисаларнинг келажакдаги ўзгаришлари ҳақида маълумотлар берилади. Халқ хўжалигининг турли соҳалари: мас, булутларнинг пастки ва юқори чегаралари, Ер сиртида ва юқори баландликларда шамол тезлиги ва йўналиши (авиация учун); ёғин миқдори, ҳаво т-раси, ўсимликларни совуқ уриши, қурғоқчилик ва ҳ.к. (қ. х. учун); қор бўрони, кучли жала, узоқни кўриш масофаси (т.й. транспор-ти учун) ва б. учун махсус прогнозлар ҳам тузилади.
Суткали О.-ҳ. о. а. ўтган асрнинг60-й. ларида бошланди. 20-а.нинг 30-й.ларида атмосферанинг юқори қатламларини систематик ўрганишга имкон берадиган радиозонднингяратилиши (собиқСССР да), атмосферада жараёнларининг физик қонуниятларини чуқур ўрганиш О.- ҳ. о. а. усулларининг такомиллашишига олиб келди. О.-ҳ. о. а. учун керакли маълумотлар метеорологик ст-ялардан сутка давомида бир неча марта телеграф ёки радио орқали олинади. Об-ҳаво бюроларида Ер учун синоптик харита ва юқори қатламлар учун барик топография хариталари ва б. тузилади. Шулар ёрдамида Ер шарининг катта ҳудудида об-ҳаво ҳолати тахлил қилиниб, барик си-стемалар, циклонлар, антициклонлар ҳамда ҳаво массалари, атмосфера фронтларининг силжиш тезлиги ва йўнали-ши аникланади. Бу маълумотлар ҳамда жойнинг махаллий хусусиятлари (Ер юзаси ландшафти, орографияси ва ҳ.к.) пункт, трасса ёки аник, бир р-н учун О.-ҳ. о. а. га имкон яратади.
Узок, муддатли О.-ҳ. о. а. муаммоси қисқа муддатли прогнозга нисбатан анча мураккаб. Катта миқиёсдаги атмосфера жараёнларининг бир неча кундан бир неча ойгача даврдаги циркуляцияси ўрганилиб, уларнинг алмашиниш крнуниятлари ва келажакда қандай бўлиши аникланади. Ойлик прогнозда ўртача ойлик т-ра ва ёғинлар миқдорининг кўп йиллик меъёрдан қанча фарқ қилиши ёки ишораси қандай бўлиши ҳақида фикр юритилади ва ой давомида бўла-диган ўзгаришлар ҳақида ахборот берилади. Ўрта Осиё мамлакатлари учун ойлик О.- х.. о. а.ни Тошкентдаги гидрометеорология маркази амалга оширади.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.