Obraz
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com
Obraz OBRAZ, badiiy obraz— voqelikni fakat san'atga xos usulda özlaştirib va özgartirib xarakterlovçi estetik kategoriya. Şuningdek, badiiy asarda ijodiy qayta yaratilgan har qanday voqea ham O. deb yuritiladi.
O.da obyektiv anglaş b-n subyektiv ijodiy tafakkur qorişib ketadi. Badiiy O.ning öziga xos xususiyatlari real voqelikka va fikrlaş jarayoniga bölgan munosabatda aniq namoyon böladi. O. vokelikning badiiy in'ikosi sifatida real mavjud obyektning hissiy aniq, tayin zamon va makonda davom etgan, moddiy tugal, öziça yetuk xususiyatlariga ega böladi. Badiiy O.ni real obyekt b-n çalkaştirmaslik kerak; u şartlilik, ramziylik xususiyati b-n real voqelikdan farq qiladi va asarning içki «illyuziyali» olamini taşkil qiladi. O. voqelikning oddiy in'ikosi bölmay, balki uni umumlaştirib, aloqida, ötkinçi, tasodifiy hodisaning eng mohiyatli, özgarmasmuqim, adabiy jihatlarini oçib beradi. Mavhum tuşunçadan farkli ra-vişda O. körgazmalilik xususiyatini namoyon etadi, u voqealarni mavqum mulohazalar b-n emas, balki hissiy yaxlit, bir butun takrorlanmas tarzda aks ettiradi. O.ning badiiyligi mavjud voqelikni aks ettiriş va uni anglaş xususiyati b-n belgilanmaydi, balki badiiylik O.ning misli körilmagan, yangi öylab çiqarilgan dunyo yarata oliş imkoniyatida yuzaga çiqadi. O.da obyektiv mavjud va muhim jihatlar b-n birga, bölişi mumkin bölgan, möljaldagi, xohişdagi, ya'ni turmuşning emotsional-irodaviy tomonlariga munosabat, uning körinmas, içki imkoniyatlari b-n boğliq xususiyatlar ham muxrlangan böladi. Şuningdek, badiiy O.da xayolot, böyoq, tovuş, söz va b.ni ijodiy işlaş yöli b-n san'at asari yaratiladi.
O. murakkab tuziliş va murakkab körinişga ega; u borliq b-n ruhiy dunyoning bir-biriga ötişidagi barça momentlarni öz içiga oladi. Badiiy O. vositasida subyektivlik b-n obyektivlikning, yakka holat b-n umumiylikning, ideallik b-n reallikning özaro muvofiq munosabatlari ijodiy işlab çiqiladi.
Badiiy asarda O. söz vositasida yuzaga çiqariladi. Adabiy asarning materiali aşyoviy asosdan (böyoklar, marmar, toş va b.) emas, balki belgilar tizi-mi, til, söz materialidan iborat bölgani uçun ham söz b-n ifodalangan O.da körgazmalilik tomoni plastik O.ga nisbatan kam aks etadi. Şoir hatto konkrettasviriy sözlardan foydalanganda ham, predmetning közga körinadigan qiyofasini emas, assotsiativ aloqadagi mazmuniy körinişini yaratadi.
Badiiy O.ning muhim vazifasi uning hayotdagidek salmoqdorlik, yaxlitlik va jonlilikka ega bölişidir.
Ad., Xrapçenko M. B., Gorizonti xudojestvennogo obraza, M., 1982; Adabiyot nazariyasi [2 j.li], T., 1978; Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1980.
Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОБРАЗ, бадиий образ— воқеликни факат санъатга хос усулда ўзлаштириб ва ўзгартириб характерловчи эстетик категория. Шунингдек, бадиий асарда ижодий қайта яратилган ҳар қандай воқеа ҳам О. деб юритилади.
О.да объектив англаш б-н субъектив ижодий тафаккур қоришиб кетади. Бадиий О.нинг ўзига хос хусусиятлари реал воқеликка ва фикрлаш жараёнига бўлган муносабатда аниқ намоён бўлади. О. вокеликнинг бадиий инъикоси сифатида реал мавжуд объектнинг ҳиссий аниқ, тайин замон ва маконда давом этган, моддий тугал, ўзича етук хусусиятларига эга бўлади. Бадиий О.ни реал объект б-н чалкаштирмаслик керак; у шартлилик, рамзийлик хусусияти б-н реал воқеликдан фарқ қилади ва асарнинг ички «иллюзияли» оламини ташкил қилади. О. воқеликнинг оддий инъикоси бўлмай, балки уни умумлаштириб, алоқида, ўткинчи, тасодифий ҳодисанинг энг моҳиятли, ўзгармасмуқим, адабий жиҳатларини очиб беради. Мавҳум тушунчадан фаркли ра-вишда О. кўргазмалилик хусусиятини намоён этади, у воқеаларни мавқум мулоҳазалар б-н эмас, балки ҳиссий яхлит, бир бутун такрорланмас тарзда акс эттиради. О.нинг бадиийлиги мавжуд воқеликни акс эттириш ва уни англаш хусусияти б-н белгиланмайди, балки бадиийлик О.нинг мисли кўрилмаган, янги ўйлаб чиқарилган дунё ярата олиш имкониятида юзага чиқади. О.да объектив мавжуд ва муҳим жиҳатлар б-н бирга, бўлиши мумкин бўлган, мўлжалдаги, хоҳишдаги, яъни турмушнинг эмоционал-иродавий томонларига муносабат, унинг кўринмас, ички имкониятлари б-н боғлиқ хусусиятлар ҳам мухрланган бўлади. Шунингдек, бадиий О.да хаёлот, бўёқ, товуш, сўз ва б.ни ижодий ишлаш йўли б-н санъат асари яратилади.
О. мураккаб тузилиш ва мураккаб кўринишга эга; у борлиқ б-н руҳий дунёнинг бир-бирига ўтишидаги барча моментларни ўз ичига олади. Бадиий О. воситасида субъективлик б-н объективликнинг, якка ҳолат б-н умумийликнинг, идеаллик б-н реалликнинг ўзаро мувофиқ муносабатлари ижодий ишлаб чиқилади.
Бадиий асарда О. сўз воситасида юзага чиқарилади. Адабий асарнинг материали ашёвий асосдан (бўёклар, мармар, тош ва б.) эмас, балки белгилар тизи-ми, тил, сўз материалидан иборат бўлгани учун ҳам сўз б-н ифодаланган О.да кўргазмалилик томони пластик О.га нисбатан кам акс этади. Шоир ҳатто конкреттасвирий сўзлардан фойдаланганда ҳам, предметнинг кўзга кўринадиган қиёфасини эмас, ассоциатив алоқадаги мазмуний кўринишини яратади.
Бадиий О.нинг муҳим вазифаси унинг ҳаётдагидек салмоқдорлик, яхлитлик ва жонлиликка эга бўлишидир.
Ад., Храпченко М. Б., Горизонты художественного образа, М., 1982; Адабиёт назарияси [2 ж.ли], Т., 1978; Иззат Султон, Адабиёт назарияси, Т., 1980.
Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.