Obyektiv
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Obyektiv — optik asbob yoki fotoapparatning obyektning teskari tasvirini hosil qiladigan qismi; bir neça linza yoki közgulardan iborat böladi. Quyidagilarga bölinadi: 1) köriş trubasi va teleskop O.lari; tasvirni kiçraytirib beradi; 2) mikroskop O.lari; tasvirni kattalaştirib beradi; 3) fotografik va proyek-sion O.lar; öz tuzilişi va ajrata oliş qobiliyatiga qarab, ham kiçraytirib, ham kattalaştirib beradi. Muhim körsatkiçlari: fokus masofasi (tasvirning masştabini ifodalaydi), köriş maydoni bur-çagi, nur kiriş tirqişi, yoruğlik kuçi (nur kiriş tirqişi diametrining fokus masofasiga nisbati) va ajrata oliş qobiliyati.
O.lar tuzilişiga köra, linzali (refraktor, dioptriklar), közguli (reflektor, katoptriklar) va közgulinzali; ajrata oliş xususiyatiga köra, universal, teleobyektiv, yoruğligi kuçli, keng (tor) burçakli va b. xillarga bölinadi. Obyektgaça masofaga köra, ularni ma'lum (aniq) bir masofada joylaşgan buyumning tasvirini hosil qiladigan O. (mikroskop O., proyeksion O.); çek-siz uzoklikda joylaşgan buyumning tasvirini hosil qiladigan O. (kuriş trubasi O.i, teleskop O. va kupçilik fotografik O.lar)ga buliş mumkin.
Teleskoplarda linza va közgulinzali O.lar qöllaniladi. Refraktorlarsa 2 linzali O.lardan, astrograflaraa osmon yoritqiçlarining su-rati olinadigan, 3 va 4 linzali O.lardan foydalaniladi.
Astronomik O.larga Yer sun'iy yöldoşlarinn kuzatiş sistemasida qöllaniladigan O.lar (yöldoş kame-ralari) va atmosferaning yuqori qatlamlaridagi jismlar (mas, meteorlar) ning harakatini suratga olişda işlatiladigan O.lar ham kiradi. Bu O.lar öz körsatkiçlari böyiça bir tomondan astrograf O.lariga öxşasa, ikkinçi tomondan fotografik O.larning ba'zi turiga öxşaydi.
Fotografik (kinoga oliş va reproduksiyalaşda qöllaniladigan) O.lar buyum tasvirini aniq hosil qiliş b-n boşqa O.lardan farq qila-dy. Işlatilişiga qarab, ular havas-korlik va kasbga oid fotografiyada; kinematografiyada qöllaniladigan, televizion, reproduksion, flyuoro-grafik, astrografik va b.ga bölinadi. Mikroskop O.lari boşqa O.lardan buyumga juda yaqin turişi b-n farq qiladi. Bunday O.larning eng takomillaşgani planaxromat va pla-napoxromatlardir. Xossalari ji-hatidan fotofafik O.ga yaqin bölgan spektral asboblar O.lari; lazerlar b-n işlatiladigan O.lar va b. O.ning alohida guruhiga kiradi.
Fotoapparat obyektivi (çapda); mikroskop obyektivi sxemasi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОБЪЕКТИВ — оптик асбоб ёки фотоаппаратнинг объектнинг тескари тасвирини ҳосил қиладиган қисми; бир неча линза ёки кўзгулардан иборат бўлади. Қуйидагиларга бўлинади: 1) кўриш трубаси ва телескоп О.лари; тасвирни кичрайтириб беради; 2) микроскоп О.лари; тасвирни катталаштириб беради; 3) фотографик ва проек-цион О.лар; ўз тузилиши ва ажрата олиш қобилиятига қараб, ҳам кичрайтириб, ҳам катталаштириб беради. Муҳим кўрсаткичлари: фокус масофаси (тасвирнинг масштабини ифодалайди), кўриш майдони бур-чаги, нур кириш тирқиши, ёруғлик кучи (нур кириш тирқиши диаметрининг фокус масофасига нисбати) ва ажрата олиш қобилияти.
О.лар тузилишига кўра, линзали (рефрактор, диоптриклар), кўзгули (рефлектор, катоптриклар) ва кўзгулинзали; ажрата олиш хусусиятига кўра, универсал, телеобъектив, ёруғлиги кучли, кенг (тор) бурчакли ва б. хилларга бўлинади. Объектгача масофага кўра, уларни маълум (аниқ) бир масофада жойлашган буюмнинг тасвирини ҳосил қиладиган О. (микроскоп О., проекцион О.); чек-сиз узокликда жойлашган буюмнинг тасвирини ҳосил қиладиган О. (куриш трубаси О.и, телескоп О. ва купчилик фотографик О.лар)га булиш мумкин.
Телескопларда линза ва кўзгулинзали О.лар қўлланилади. Рефракторларца 2 линзали О.лардан, астрографлараа осмон ёритқичларининг су-рати олинадиган, 3 ва 4 линзали О.лардан фойдаланилади.
Астрономик О.ларга Ер сунъий йўлдошларинн кузатиш системасида қўлланиладиган О.лар (йўлдош каме-ралари) ва атмосферанинг юқори қатламларидаги жисмлар (мас, метеорлар) нинг ҳаракатини суратга олишда ишлатиладиган О.лар ҳам киради. Бу О.лар ўз кўрсаткичлари бўйича бир томондан астрограф О.ларига ўхшаса, иккинчи томондан фотографик О.ларнинг баъзи турига ўхшайди.
Фотографик (кинога олиш ва репродукциялашда қўлланиладиган) О.лар буюм тасвирини аниқ ҳосил қилиш б-н бошқа О.лардан фарқ қила-дй. Ишлатилишига қараб, улар ҳавас-корлик ва касбга оид фотографияда; кинематографияда қўлланиладиган, телевизион, репродукцион, флюоро-график, астрографик ва б.га бўлинади. Микроскоп О.лари бошқа О.лардан буюмга жуда яқин туриши б-н фарқ қилади. Бундай О.ларнинг энг такомиллашгани планахромат ва пла-напохроматлардир. Хоссалари жи-ҳатидан фотофафик О.га яқин бўлган спектрал асбоблар О.лари; лазерлар б-н ишлатиладиган О.лар ва б. О.нинг алоҳида гуруҳига киради.
Фотоаппарат объективи (чапда); микроскоп объективи схемаси.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.