Oçerk
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 294-b. — ziyouz.com
Oçerk (rus.) — badiiy adabiyotning epik tur janrlaridan biri. O. özining hozirjavobligi, işonarliligi, haqiqiy hayotda röy bergan voqealarni ifodalaş, hujjatlarga asoslapganligi b-n ajralib turadi. O. badiiy töqimadan unumli foydalana olmasligi, qahramonni tipiklaştiriş va indi-viduallaştiriş hamda asarning syujet va kompozitsiyey qurilişini bel-gilaşda yozuvçining ijodiy yondaşu-vi bir qadar çeklanganligi b-n epik turning hikoya, qissa, roman janrlaridan farq qiladi. Çunki oçerknavis aniqtarixiy şaroitda bölib ötgan, özi körgan, guvohi bölgan voqeani qalamga oladi, yaratajak qahramoni b-n yuzma-yuz suxbatlaşadi, uning hayoti va faoliyatini aniq ifodalaydi. Şu jihatdan O.da muallif öz qahramoniga nisbatan xayrixohligidan kelib çiqib, unda uçramaydigan sifatlarni yukla-maydi. O. erkin kompozitsiya asosida yaratiladi. Unda hikoya, qissa, roman, dramalardagidek muallif «ixtiyoridan taşqari» turadigan mustahkam kompozitsion markaz bölavermaydi.
O. hayotni aks ettiriş tamoyillari jihatidan lirikaga yaqin turadi. Çunki O. janrida ham muallif xuddi lirikadagi singari hayotdan olgan taas-surotlarini, unga munosabatini, içki keçinmalarini bemalol ifodalaş imkoniga ega.
Özbek adabiyoti uçun O. janr sifatida yangi bölsa ham (u, asosan, 20-a.ning 20—30-y.larida kirib kelgan), uning ildizlari mumtoz adabiyotning ilk namunalaridan oziqlanadi. Mac, Urxun-Yenisey va Kultegin yodnomalari, «Boburnoma» asarlarida O.ga xos hujjatlilik seziladi. O. aslida jami-yatdagi ijtimoiy munosabatlarning paydo bölişi b-n boğliq ravişda rivoj topadi. Dastlabki paytda O. janrining şakllanişiga Abdulla Qodiriy, Çölpon, Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qahhor singari adiblar, keyinroq Nazir Safarov, Yöldoş Şamşarov, Habib Nö'mon, Sunnatillo Anorboyev, Rasul Rahmon va b. katta hissa qöşdilar. Hoz. özbek adabiyotida O. taraqqiyoti Dadaxon Nuriy, Yoqub-jon Xöjamberdiyev kabilarning nomlari b-n boğliq. O. tanlangan mavzu va yönalişiga köra, yöl O.lari, muammoli O.lar, portret O.lar, sud O. lari kabi köri-nişlarga ega. Har qanday O.da qam yozuvçi hayotiy voqealarni real, rost-göylik b-n tasvirlab berişga mas'-uldir. Keyingi yillarda O.janri ham mazmunan, ham şaklan bir oz çekinişga yuz tutdi. Uning örnini esse janri köproq egallay boşladi (q. Esse).
Ad:. Adabiy turlar va janrlar [3 jildli], 1-j., 1991; Qöşjonov M., Ma'no va mezon, T., 1974.
Yöldoş Solijonov.
Q.: Esse
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЧЕРК (рус.) — бадиий адабиётнинг эпик тур жанрларидан бири. О. ўзининг ҳозиржавоблиги, ишонарлилиги, ҳақиқий ҳаётда рўй берган воқеаларни ифодалаш, ҳужжатларга асослапганлиги б-н ажралиб туради. О. бадиий тўқимадан унумли фойдалана олмаслиги, қаҳрамонни типиклаштириш ва инди-видуаллаштириш ҳамда асарнинг сюжет ва композицией қурилишини бел-гилашда ёзувчининг ижодий ёндашу-ви бир қадар чекланганлиги б-н эпик турнинг ҳикоя, қисса, роман жанрларидан фарқ қилади. Чунки очеркнавис аниқтарихий шароитда бўлиб ўтган, ўзи кўрган, гувоҳи бўлган воқеани қаламга олади, яратажак қаҳрамони б-н юзма-юз сухбатлашади, унинг ҳаёти ва фаолиятини аниқ ифодалайди. Шу жиҳатдан О.да муаллиф ўз қаҳрамонига нисбатан хайрихоҳлигидан келиб чиқиб, унда учрамайдиган сифатларни юкла-майди. О. эркин композиция асосида яратилади. Унда ҳикоя, қисса, роман, драмалардагидек муаллиф «ихтиёридан ташқари» турадиган мустаҳкам композицион марказ бўлавермайди.
О. ҳаётни акс эттириш тамойиллари жиҳатидан лирикага яқин туради. Чунки О. жанрида ҳам муаллиф худди лирикадаги сингари ҳаётдан олган таас-суротларини, унга муносабатини, ички кечинмаларини бемалол ифодалаш имконига эга.
Ўзбек адабиёти учун О. жанр сифатида янги бўлса ҳам (у, асосан, 20-а.нинг 20—30-й.ларида кириб келган), унинг илдизлари мумтоз адабиётнинг илк намуналаридан озиқланади. Mac, Урхун-Енисей ва Култегин ёдномалари, «Бобурнома» асарларида О.га хос ҳужжатлилик сезилади. О. аслида жами-ятдаги ижтимоий муносабатларнинг пайдо бўлиши б-н боғлиқ равишда ривож топади. Дастлабки пайтда О. жанрининг шаклланишига Абдулла Қодирий, Чўлпон, Ойбек, Ғафур Ғулом, Абдулла Қаҳҳор сингари адиблар, кейинроқ Назир Сафаров, Йўлдош Шамшаров, Ҳабиб Нўъмон, Суннатилло Анорбоев, Расул Раҳмон ва б. катта ҳисса қўшдилар. Ҳоз. ўзбек адабиётида О. тараққиёти Дадахон Нурий, Ёқуб-жон Хўжамбердиев кабиларнинг номлари б-н боғлиқ. О. танланган мавзу ва йўналишига кўра, йўл О.лари, муаммоли О.лар, портрет О.лар, суд О. лари каби кўри-нишларга эга. Ҳар қандай О.да қам ёзувчи ҳаётий воқеаларни реал, рост-гўйлик б-н тасвирлаб беришга масъ-улдир. Кейинги йилларда О.жанри ҳам мазмунан, ҳам шаклан бир оз чекинишга юз тутди. Унинг ўрнини эссе жанри кўпроқ эгаллай бошлади (қ. Эссе).
Ад:. Адабий турлар ва жанрлар [3 жилдли], 1-ж., 1991; Қўшжонов М., Маъно ва мезон, Т., 1974.
Йўлдош Солижонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.