Oçiq iqtisodiyot
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296-b. — ziyouz.com
Oçiq iqtisodiyot - jaxrn mikyosida tovarlar, xizmatlar, kapitallar va işçi kuçi harakatida, milliy iqtisodiyotlar örtasida özaro tösqinliklar bölmaydigan iqtisodiyot. O.i. unga teskari bölgan yopiq iqtisodiyotdan ayrim belgilariga köra farqla-nadi: O.i.da jami taklifning qöşim-ça elementi — eksport b-n import örtasidagi farqni belgilaydigan sof eksport mavjud böladi; oçik şaroitlarida tovarlar, xizmatlar, pullar va moliyaviy aktivlar mehnat resurslari b-n birgalikda valyuta bozorini yuzaga keltiradi; bu bozordagi pul qiymati — valyuta kursi asosiy makroiqtisodiy parametrga aylanadi; O.i.da fiskal va pulkredit siyosati yopiq xöjalikka nisbatan boşqa natijalarni yuzaga keltiradi.
O.i.da monetar siyosat jami talabga ta'sir körsatiş nuqtai nazaridan mutlaq samarasiz bölib qoladi. Şuning uçun pul taklifini köpaytiriş orqali barça takliflarni rağbatlantirişga uriniş «ortiqça» pullarning Markaziy bankda valyutaga almaştiriş uçun sotilişiga olib kelişi mumkin. Bu esa davlat valyuta zaxiralarini kamayişiga olib keladi, lekin umumiy talabga ta'sir körsatmaydi. Hoz. şaroitda turli bozorlarning oçiklik darajasi ham bir xil emas.
Ayrim holatlarda yuqori darajada to-varlar, xizmat bozorlari, kam miqdorda kapitallar bozori, undan ham kam miqsorda esa mehnat bozorlari erkinlaştiriladi.
Milliy iqtisodiyotlarning bir-birlariga nisbatan ösib boruvçi oçikligi iqtisodiyotni milliylaşuvi jarayo-nining ajralmas, boşlanğiç qismidir. Bu jarayonlar xalqaro mehnat taq-simotini çuqurlaştirib, mahsulot va xizmatlar sifatining ösişiga va i.ç. xarajatlarini pasayişga olib keladi. Köp mamlakatlar O.i.ga ötişda röy beradigan xavf-xatarlar bölişini hisobga olib, taşqi iqtisodiy aloqalarni boşqarişda bojxona bojlari stavkalarini qaytadan körib çiqiş-ga, import va eksportga miqdoriy kvotalar va litsenziyalar belgilaşni ta-komillaştirişga, valyuta nazorati olib borişga ahamiyat beradilar. Bundan taşqari, xalqaro darajalarda mamlakatlar örtasida xolisona taqsimot, xarajatlarni eng kam darajaga olib keliş orqali xöjalik faoliyatini milliylaştiriş böyiça mexanizmlarni topiş işlari ham izlanadi.
Dilerom Tojiboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЧИҚ ИҚТИСОДИЁТ - жахрн микёсида товарлар, хизматлар, капиталлар ва ишчи кучи ҳаракатида, миллий иқтисодиётлар ўртасида ўзаро тўсқинликлар бўлмайдиган иқтисодиёт. О.и. унга тескари бўлган ёпиқ иқтисодиётдан айрим белгиларига кўра фарқла-нади: О.и.да жами таклифнинг қўшим-ча элементи — экспорт б-н импорт ўртасидаги фарқни белгилайдиган соф экспорт мавжуд бўлади; очик шароитларида товарлар, хизматлар, пуллар ва молиявий активлар меҳнат ресурслари б-н биргаликда валюта бозорини юзага келтиради; бу бозордаги пул қиймати — валюта курси асосий макроиқтисодий параметрга айланади; О.и.да фискал ва пулкредит сиёсати ёпиқ хўжаликка нисбатан бошқа натижаларни юзага келтиради.
О.и.да монетар сиёсат жами талабга таъсир кўрсатиш нуқтаи назаридан мутлақ самарасиз бўлиб қолади. Шунинг учун пул таклифини кўпайтириш орқали барча таклифларни рағбатлантиришга уриниш «ортиқча» пулларнинг Марказий банкда валютага алмаштириш учун сотилишига олиб келиши мумкин. Бу эса давлат валюта захираларини камайишига олиб келади, лекин умумий талабга таъсир кўрсатмайди. Ҳоз. шароитда турли бозорларнинг очиклик даражаси ҳам бир хил эмас.
Айрим ҳолатларда юқори даражада то-варлар, хизмат бозорлари, кам миқдорда капиталлар бозори, ундан ҳам кам миқцорда эса меҳнат бозорлари эркинлаштирилади.
Миллий иқтисодиётларнинг бир-бирларига нисбатан ўсиб борувчи очиклиги иқтисодиётни миллийлашуви жараё-нининг ажралмас, бошланғич қисмидир. Бу жараёнлар халқаро меҳнат тақ-симотини чуқурлаштириб, маҳсулот ва хизматлар сифатининг ўсишига ва и.ч. харажатларини пасайишга олиб келади. Кўп мамлакатлар О.и.га ўтишда рўй берадиган хавф-хатарлар бўлишини ҳисобга олиб, ташқи иқтисодий алоқаларни бошқаришда божхона божлари ставкаларини қайтадан кўриб чиқиш-га, импорт ва экспортга миқдорий квоталар ва лицензиялар белгилашни та-комиллаштиришга, валюта назорати олиб боришга аҳамият берадилар. Бундан ташқари, халқаро даражаларда мамлакатлар ўртасида холисона тақсимот, харажатларни энг кам даражага олиб келиш орқали хўжалик фаолиятини миллийлаштириш бўйича механизмларни топиш ишлари ҳам изланади.
Дилером Тожибоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.