Odam genetikasi

Odam genetikasi - genetika fanining bir bölimi; odam irsiyatining saqlanişi, nasldan-naslga ötişi va avlodda namoyon bölişini örganadi. O.g. şartli ravişda inson genetikasi (antropogenetika) va tibbiyot genetika-siga bölinadi. Antropogenetika odam organizmi normal belgilarining ir-siyligi va özgaruvçanligini, tibbiyot genetikasi esa uning irsiy patologi-yasini örganadi. O.g. 19-a.ning oxirlaridan rivojlana boşladi. Bu davrda xdli irsiyatni örganuvçi usullar kam bölganligi sababli, odam ayrim belgilarining nasldan naslga ötişini örganişda egizaklar usulidan foydalaniladi. 20-a. ning boşlaridan odamning populyatsion genetikasi rivojlana boşladi. Populyatsion genetika ma'lum bir çegaralangan gurux, odamlardagi geografik, etnik, tabakali va b. genlarning turlari va tarkibining özgarişini örganadi. Bundan taşqari, bu usul yordamida odamning tur si-fatida evolyutsion şakllanişi, ularning sut emizuvçilardan irsiy farqlari, zamonaviy odam populyatsiyalaridagi irsiy özgaruvçanliklarni örganiş mumkin.

20-a.ning 20—30- y.laridan boşlab odamdagi mutatsiyalar örganila boşlandi. Odam irsiyatini örganişda uni xavfli mutatsiyalardan himoya qiliş katta ahamiyatga ega, çunki texnika rivojlanişi va kimyoviy vositalar köp işlatilişi tufayli odam orga-nizmiga mutagen omillar ta'siri oşib bormoqda.

20-a.ning örtalariga kelib va radiatsion genetika rivojlanişi b-n O.g.ni örganiş yana kuçaydi. 1956 y. odamda 46 ta xromosoma (23 juft) borligi aniklandi, 1959 y.da esa odamning birinçi xromosoma kasalligi (Daun kasalligi) kaşf kilindi.

O.g. xromosomadagi har bir genii, ularning xromosomada joylaşişi, namoyon qiladigan belgilarini va bu belgilar yuzaga kelişida irsiyat va taşqi muhitning ahamiyatini, mutatsiyalarning yuzaga keliş sabablarini örganadi. Izlanişlar natijasida irsiy xilma-xillik yoki polimorfizm kaşf etildi. Mas, gemoglobinning 200 ga yaqin turi borligi, fermentlarning turli-tuman şakllari va b. aniklandi.

Irsiyatning xromosoma va genlarini örganişda molekulyar biologiyaning bir neça usullari; sitogenetik, biokimyoviy, immunogenetik, gen inje-neriyasi va h.k.dan foydalaniladi.

Sitogenetik usullar odam xromoso-malari soni, ularning tuzilişini örganiş imkonini berdi, natijada köpgina irsiy kasalliklarni aniklaş mumkin böldi. Biokimyoviy usullar yordamida gendan u nazorat qiladigan belgigaça bölgan yöl örganilib, irsiy kasalliklarga taşhis qöyiş va ularni davolaş usullari işlab çi-qildi. Immun javobning rivojlaniş mexanizmlari örganilganda bir guruh genlar (markaziy gistomoslik kompleksi genlari)ning ahamiyati juda katta ekanligi aniqlandi. Bu sistema omillari organizmning noyobligini ta'minlaşda, xujayralararo reaksi-yalarni amalga oşirişda, immun javob kuçini nazorat qilişda qatnaşa-di, ya'ni sistema donor—transplantat ni tanlay bilişda, yangi immun tiklaş usullarini işlab çiqiş, tuğma kasalliklarni oldindan aniqlab olişda ahamiyati katta.

20-a.ning oxirida amerika olimlari odam genlari kartasini töliq örganib çiqişga muvaffaq bölişdi. Bu kaşfiyot endilikda gen injeneriyasi metodlari yordamida irsiy kasalliklarni davolaş usullarini işlab çiqişga imkon beradi. Şu b-n birga irsiy kasalliklarni homiladorlikning ilk davrlarida aniqlaş (pre-natal taşhis) usullari işlab çiqilmoqda.

Gen injeneriyasi usullari yordamida bepuşt ayolga probirkalarda çatiştirilgan homila implantatsiya qilinmokda, natijada ular farzand köriş imkoniyatiga ega bölmoqdalar.

O.g.ni örganişdagi bilimlar asosida hoz. köp mamlakatlarda, şu jumladan, Özbekistonda genetik maslahatxonalar va genetik skrining markazlari oçilib, ularning kelajak avlodning soğlom tuğilib, ulğayişida ahamiyati ortib bormoqda.