Odessa viloyati

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–46-b. — ziyouz.com

Odessa viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1932 y. 27 fev.da taşkil etilgan. Ukrainaning jan.-ğarbida joylaşgan. Mayd. 33,3 ming km2. Aholisi 2566,8 ming kişi (1997), asosan ukrainlar, şuningdek, rus, bolgar, moldavan, yaxudiy va b. millat vakillari ham yaşaydi. 26 tumanga bölingan; 14 şahar, 26 şaharça bor. Markazi — Odessa ş.

O.v.ning katta qismi Qora dengiz böyi pasttekisligida joylaşgan. Viloyat şim. qismida Podoliya qirlarining etaklari bor. Foydali kazilmalari: granit, gneys, ohaktoş.

Ikdimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi jan.da —2°, şim.da —5°, iyulniki şim.-ğarbida 2G, jan.da 23°. Yillik yoğin 350—470 mm. Vegetatsiya davri 168—200 kun. Daryolari Kara dengiz havzasiga mansub. Asosiy daryolari: Dunay, Dnestr (Kuçurgan irmoği b-n), Kodima va Savranka (Jan. Bugning öng irmoği). Dunay daryosining deltasi va Dnestr daryosining kölob yerlari botqoklangan. Yozda qurib qoladigan kiçik dare ham köp. Viloyatning yirik daryolari kema qatnovida, suğorişda va gidroenergiya olişda katta xöjalik ahamiyatiga ega. Dengiz sohiliga yakin joylarda çuçuk va şör suvli köl köp.

Tuproği, asosan, qoratuproq. Viloyat şim.da örmon (dub, qora qayin, şumtol, jöka) saqlanib qolgan. 25 ming ga dan ortiq örmon ihota daraxt-zorlari bor. Kemiruvçilardan malla tovuşqon, olaxurjun, yumronqoziq, qöşoyoq, quşlardan qiron qora uçraydi. Daryolari baliqqa boy. Ondatra, qirğovul iqlimlaştirilgan.

Asosiy sanoat tarmoqlari: maşinasozlik va metallsozlik. Q.x. maşinalari (asosan, pluglar), programma b-n boşqariladigan stanoklar, texnologik va b. tarozilar, öziyurar va kötarma kranlar, kino va elektrotexnika apparaturasi, sovitkiçlar, kimyo va poligrafiya sanoatlari uçun jihozlar işlab çiqariladi. Odessa, Izmail, Kiliyada kema ta'mirlaş z-dlari bor. Oziq-ovqat sanoatida yalpi sanoat mah-sulotining 60% dan ortiğini Odessa beradi. Yengil sanoat korxonalari (töqimaçilik, jut, movut, kön, poyab-zal, tikuvçilik va b.), aksari Odessa, Tatarbunari, Balta, Belgorod-Dnestrovskiy, Bolgrad ş.larida joylaşgan.

Quriliş materiallari sanoatida temir-beton buyumlar, sement, ğişt, çerepitsa, ruberoid, devor plitalari, ohak va h.k. işlab çiqariladi.

Kimyo sanoati, asosan, çetdan keltirilgan xom aşyoda işlaydi va superfosfat, linoleum, böyok,, plastmassa, polietilen plyonkalar işlab çiqariladi. Sellyuloza-qoğoz, quriliş materiallari sanoati ham rivojlangan.

Q.x. yalpi mahsulotining 61,8% dehqonçilikdan, 38,2% çorvaçilikdan oli-nadi. Q.x.da ğallaçilik va sut-göşt çor-vaçiligi yetakçi örinda. Tokçilik va boğdorçilik ham rivojlangan. Ğalladan taşqari texnika ekinlari, kartoşka, sabzavot va poliz, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Qoramol, çöçqa, köy va eçki, parranda boqiladi. Temir yöl uz. 1039 km, avtomobil yöllari 8,7 ming km. Dunay daryosida yuk taşiladi. Aeroport bor. O.v. hududidan Şebelinka — Odessa magistral gaz quvurining bir kis-mi ötadi. 16 oliy öquv yurti, 8 i.t. instituti, Odessa astronomiya rasadxonasi va b. ilmiy muassasalar bor. Om-maviy kutubxonalar, 7 muzey, 6 teatr, klublar mavjud. Telestudiya faoliyat körsatadi. O.v. hududida balneologik, balçiq b-n davolaydigan va iklimiy kurortlar joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОДЕССА ВИЛОЯТИ — Украинадаги вилоят. 1932 й. 27 фев.да ташкил этилган. Украинанинг жан.-ғарбида жойлашган. Майд. 33,3 минг км2. Аҳолиси 2566,8 минг киши (1997), асосан украинлар, шунингдек, рус, болгар, молдаван, яхудий ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 26 туманга бўлинган; 14 шаҳар, 26 шаҳарча бор. Маркази — Одесса ш.

О.в.нинг катта қисми Қора денгиз бўйи пасттекислигида жойлашган. Вилоят шим. қисмида Подолия қирларининг этаклари бор. Фойдали казилмалари: гранит, гнейс, оҳактош.

Икдими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача т-раси жан.да —2°, шим.да —5°, июлники шим.-ғарбида 2Г, жан.да 23°. Йиллик ёғин 350—470 мм. Вегетация даври 168—200 кун. Дарёлари Кара денгиз ҳавзасига мансуб. Асосий дарёлари: Дунай, Днестр (Кучурган ирмоғи б-н), Кодима ва Савранка (Жан. Бугнинг ўнг ирмоғи). Дунай дарёсининг дельтаси ва Днестр дарёсининг кўлоб ерлари ботқокланган. Ёзда қуриб қоладиган кичик даре ҳам кўп. Вилоятнинг йирик дарёлари кема қатновида, суғоришда ва гидроэнергия олишда катта хўжалик аҳамиятига эга. Денгиз соҳилига якин жойларда чучук ва шўр сувли кўл кўп.

Тупроғи, асосан, қоратупроқ. Вилоят шим.да ўрмон (дуб, қора қайин, шумтол, жўка) сақланиб қолган. 25 минг га дан ортиқ ўрмон иҳота дарахт-зорлари бор. Кемирувчилардан малла товушқон, олахуржун, юмронқозиқ, қўшоёқ, қушлардан қирон қора учрайди. Дарёлари балиққа бой. Ондатра, қирғовул иқлимлаштирилган.

Асосий саноат тармоқлари: машинасозлик ва металлсозлик. Қ.х. машиналари (асосан, плуглар), программа б-н бошқариладиган станоклар, технологик ва б. тарозилар, ўзиюрар ва кўтарма кранлар, кино ва электротехника аппаратураси, совиткичлар, кимё ва полиграфия саноатлари учун жиҳозлар ишлаб чиқарилади. Одесса, Измаил, Килияда кема таъмирлаш з-длари бор. Озиқ-овқат саноатида ялпи саноат маҳ-сулотининг 60% дан ортиғини Одесса беради. Енгил саноат корхоналари (тўқимачилик, жут, мовут, кўн, пойаб-зал, тикувчилик ва б.), аксари Одесса, Татарбунари, Балта, Белгород-Днестровский, Болград ш.ларида жойлашган.

Қурилиш материаллари саноатида темир-бетон буюмлар, цемент, ғишт, черепица, рубероид, девор плиталари, оҳак ва ҳ.к. ишлаб чиқарилади.

Кимё саноати, асосан, четдан келтирилган хом ашёда ишлайди ва суперфосфат, линолеум, бўёк,, пластмасса, полиэтилен плёнкалар ишлаб чиқарилади. Целлюлоза-қоғоз, қурилиш материаллари саноати ҳам ривожланган.

Қ.х. ялпи маҳсулотининг 61,8% деҳқончиликдан, 38,2% чорвачиликдан оли-нади. Қ.х.да ғаллачилик ва сут-гўшт чор-вачилиги етакчи ўринда. Токчилик ва боғдорчилик ҳам ривожланган. Ғалладан ташқари техника экинлари, картошка, сабзавот ва полиз, ем-хашак экинлари экилади. Қорамол, чўчқа, кўй ва эчки, парранда боқилади. Темир йўл уз. 1039 км, автомобиль йўллари 8,7 минг км. Дунай дарёсида юк ташилади. Аэропорт бор. О.в. ҳудудидан Шебелинка — Одесса магистрал газ қувурининг бир кис-ми ўтади. 16 олий ўқув юрти, 8 и.т. институти, Одесса астрономия расадхонаси ва б. илмий муассасалар бор. Ом-мавий кутубхоналар, 7 музей, 6 театр, клублар мавжуд. Телестудия фаолият кўрсатади. О.в. ҳудудида бальнеологик, балчиқ б-н даволайдиган ва иклимий курортлар жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.