Ogahiy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–35-b. — ziyouz.com

Ogahiy (taxallusi; töliq ism-şarifi Muhammadrizo Erniyozbek öğli) (1809.17.12, Xiva yaqinidagi Qiyot qişloği — 1874.14.12) — şoir, tarixçi, tarjimon. Mirob oilasida tuğilgan. Xiva madrasalarida tahsil körgan. Arab, fors, turk tillarini puxta egallagan. Xorazmning maşhur şoir va olimlari, adabiyot muxlislariningsuhbatlarida iştirok etgan. Şarq klassiklari asarlari, ayniqsa, Navoiy ijodini qunt b-n örgangan. 1829 y.da amakisi va ustozi Munis vafot etgaç, Xiva xoni Olloqulixon (1825—42) O.ni Munisning örniga mirob etib tayinlagan. Şu davrdan e'tiboran O. xalq hayoti va saroy işlari b-n şuğullangan. Qizğin ijtimoiy-siyosiy meh-nat b-n maşğul bir paytda otdan yi-qilib, oyoği «şakarlang» (şol) bölib qolgan (1845). 1857 y.dan miroblik va-zifasidan iste'fo bergan. Umrining oxirigaça moddiy muhtoj, ğamgin, kasalmand ahvolda kun keçirgan.

O. xalqorasida köproq lirik şoir sifatida maşhur. Umrining oxirgi yillarida tuzgan lirik kulliyoti — «Ta'viz ul-oşiqin» («Oşiqlar tu-mori», 1872) bizgaça töla yetib kelgan. Devon an'anaviy tartibda tuzil-gan, 470 ğazal, 3 mustazod, 89 muxam-mas, 5 musaddas, 2 murabba, 4 musam-man, 4 tarje'band, 7 qit'a, 80 ruboiy, 10 tuyuq, 1 mulamma, 4 çis-ton, 2 muammo, 4 masnaviy, 1 bahri tavil, 1 munojot, 1 oşiq va ma'şuq savol-javobi, 20 ta'rix, 19 qasida — jami 18000 misradan iborat. De-vonga «Aş'ori forsiy» nomi b-n O.ning fors tilidagi 1300 misra şe'ri ham kiritilgan. Devondagi asarlar mazmun-mundarijasi marka-zida işq mavzui turadi.

O. ijodining mavzu doirasi keng. Ammo u qaysi mavzuga murojaat qilmasin, işqni çetlab ötolmaydi. Işq uning qalamida mavzuni yoritişda, ğoyani ilgari surişda asosiy badiiy vosita; şe'riyatida işq — iymon, e'tikrd, vatan, zakovat timsoli kabi lirik qahramonning öy-keçinmalari, faoliyati, dunyoqaraşini harakatlan-tiruvçi kuç. O. devonida zamon va za-mondoşlari tasviri ham katta örin

egallagan. Şoir özi yaşab ijod etgan murakkab davrni mahorat b-n badiiy umumlaştirganda, zamon va uning ahliga munosabat bildirganda, baqo berganda, insonpar-varlik, xalqparvarlik nuqtai nazaridan yondaşgan. O. janr imkoniyatlariga ijodiy yonda-şib, ularni tako-millaştirgan: özi-gaça bölgan 7—8, 10—12 baytli Fa-zal yoziş tartibini 23 baytgaça yetkaz-gan, mustazod janrining qöş orttir-ma misrali yangi şaklini kaşf etgan:

Ey yor, sango uşbu jahon boği aro gul bir oşiqi hayron, diydoriga şaydo,

Bir şuyftadur kokili muşkulinga sumbul ham holi parişon, ham boşida savdo.

Şoir aruzning juda köp bahrlaridan foydalangan. Uning ğazallari «Şaşmaqom»ning hamma kuylariga tuşadi, X-razm xalq ohanglariga mos keladi.

O. «Riyoz uddavla» («Saltanat boglari», 1844), «Zubdat uttavorix» («Tarixlar qaymoği», 1845 — 46), «Jome' ul-voqeoti sultoniy» («Sul-tonlik voqealarini jamlovçi», 1857), «Gulşani davlat» («Davlat gul-şani», 1865), «Şohidi iqbol» («Iqbol guvohi», 1872) va b. tarixiy asarlarida Olloqulixon, Rahimquli-xon (1843—46), Muhammad Aminxon (1846 — 55), Sayid Muhammadxon (1856—64), Muhammad Rahim II (1864—1910) qukmronligi davrida Xorazmda yaşagan özbek, turkman, qoraqalpoq, qozoq xalqlarining tarixi, madaniy va ijtimoiy hayoti, Xiva xonligining boşqa xonliklar b-n munosabati va b. tarixiy voqealar aks etgan.

O.ning yuksak insonparvarlik ruhi b-n suğorilgan ğoyalari xon va şoir Feruzning siyosiy-ma'rifiy tarbiya-siga ta'sir qilgan. U tarixçi olim sifatida Xiva xonlariga, yirik tarixiy şaxslarga bağişlab qasidalar yozgan. O.ning «Qasidai nasihat» asari Feruzga bağişlangan. U öz nasihatlarida saltanatni boşqarişning yöl-yöriqlarini körsatadi, mamlakat va xalqni adolat b-n idora etiş yöllarini belgilab beradi. Qasida masnaviy janrida yozilgan bölib, unda şo-

irning siyosiy-ma'rifiy qaraşlari yorqin aks etgan. O. fikriça, har qanday davlat boşliği hokimiyatni mustahkamlaş uçun barça ijobiy fazilatlarga ega bölişi lozim. Podşoh himmatli, şijoatli, adolatli, ğayratli, saxovatli, hayoli, sof niyatli, madaniyatli, hamiyatli, kambağalpar-var bölişi zarur. Hukmdor şu fazilatlarga ega bölsa, uning hokimiyati kamol topadi, mamlakati farovon böladi, degan fikrni ilgari suradi. O. davlatni boşqarişning yöllarini ham körsatib ötgan. Şoirning fikriça, şoh şariat ahkomlariga qattiq amal qilmoği lozim. U ayş-işratdan, fitna va ğiybatdan, ğaflatdan, yal-qovliqdan, zulm-razolatdan, çaqimçilikdan, molparastlikdan uzoq böli-şi kerak. Feruz O.ning davlatni boş-qariş töğrisidagi maslahatlariga quloq tutgan, uning hikmatli baytlarini marmar toşlarga yozdirib, arzxonalarga qöydirgan, köp ezgu işlarni amalga oşirgan. Şu bois ham O. tarixiy asarlari badiiy nasr sifatida hamda 19-a. Xorazm voqeligini haqqoniy aks ettiruvçi nodir tarixiy hujjatlar sifatida qimmatlidir. O. «Ravzat us-safo» (Mirxond), «Tarixi jahonkuşoyi Nodiriy» (Muhammad Maxdiy Astrobodiy), «Badoye' ul-vaqoye'» (3. Vosifiy), «Miftoh ut-tolibin» (Mahmud binni Şayx Ali Ğijduvoniy), «Tabaqoti Akbarşohiy» (Muhammad Muqim Hirotiy), «Tazkirai Muqimxoniy» (Muhammad Yusuf Munşiy), «Ravzat us-safoyi Nosiriy» (Rizoqulixon Hidoyat), «Axloqi Muhsiniy» (Koşifip), «Qobusnoma», «Zubdat ul-hikoyot», «Şarhi daloil ulhayrat» (Muhammad Voris), «Guliston» (Sa'diy), «Yusuf va Zulayho» (Jomiy), «Şoh va gado» (Hiloliy), «Haft paykar» (Nizomiy) va b. tarixiy-badiiy asarlarni fors tilidan özbekçaga tarjima qilgan. O. «Haft paykar»ni nasriy yöl b-n, «Guliston»ni qisqartirib, keng kitobxonlarga tuşunarli qilib tarjima etgan. «Yusuf va Zulayho» hamda «Şoh va gado» dostonlarini esa baytmabayt tarjima qilib (kiriş qismidan taşqari), aniq ijo-diy tarjima namunasini yaratgan. «Miftoh ut-tolibin» (inv. №8473), «Ravzat us-safoyi Nosiriy» (D-125), «Tabaqoti Akbarşohiy» (TNS—106), «Tazkirai Muqimxoniy» (TNS—105), «Firdavs ul-iqbol» (S— 571), «Şohi-di iqbol» (S—572), «Yusuf va Zulayho» (TNS—117), «Ta'viz uloşi-qin» asarlarining qölyozma nusxalari Toşkent, Duşanba va Sankt-Peterburgda saqlanadi. «Zafarnoma» (Ali Yaz-diy), «Bahoriston», «Salomon va Ibsol» (Jomiy), «Haşt behişt» (Xus-rav Dexlaviy) asarlarining O. tarji-masi hanuzgaça topilmagan.

«Ta'viz ul-oşiqin» Xivada toşbosmada naşr etilgan (1905—09). Özbekistonda köçalar, maktablar, Xorazm viloyati musiqali drama va komediya teatri, istirohat boği va b. muassasalarga O.nomi berilgan. Qiyot qişloğida O. boği taşkil etilib, şoirning uy-muzeyi oçilgan; muzey oldida O.ga haykal örnatilgan.

As: Ta'viz ul-oşiqin, T., 1960; Asarlar [6-jildli], T., 1971—80; Işq ahlining tumori. Tanlangan asarlar, T., 1999.

Ad.: Munirov K,., Ogahiy ilmiy va adabiy faoliyati, T, 1959; Zohidov V., özbek adabiyoti tarixidan, T., 1961; Majidiy P., Ogahiy lirikasi, T., 1963; Abdullayev V., özbek adabiyoti tarixi, 2-naşr, 2-kitob, T., 1967; Özbek adabiyoti tarixi [5 jildli], 4-j., T., 1978; Abduğafurov A., Muhammad Rizo Ogahiy, T., 1999; Ma'navi-yat yulduzlari, T., 2001.

Nusrat Jumayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ОГАҲИЙ (тахаллуси; тўлиқ исм-шарифи Муҳаммадризо Эрниёзбек ўғли) (1809.17.12, Хива яқинидаги Қиёт қишлоғи — 1874.14.12) — шоир, тарихчи, таржимон. Мироб оиласида туғилган. Хива мадрасаларида таҳсил кўрган. Араб, форс, турк тилларини пухта эгаллаган. Хоразмнинг машҳур шоир ва олимлари, адабиёт мухлисларинингсуҳбатларида иштирок этган. Шарқ классиклари асарлари, айниқса, Навоий ижодини қунт б-н ўрганган. 1829 й.да амакиси ва устози Мунис вафот этгач, Хива хони Оллоқулихон (1825—42) О.ни Муниснинг ўрнига мироб этиб тайинлаган. Шу даврдан эътиборан О. халқ ҳаёти ва сарой ишлари б-н шуғулланган. Қизғин ижтимоий-сиёсий меҳ-нат б-н машғул бир пайтда отдан йи-қилиб, оёғи «шакарланг» (шол) бўлиб қолган (1845). 1857 й.дан мироблик ва-зифасидан истеъфо берган. Умрининг охиригача моддий муҳтож, ғамгин, касалманд аҳволда кун кечирган.

О. халқорасида кўпроқ лирик шоир сифатида машҳур. Умрининг охирги йилларида тузган лирик куллиёти — «Таъвиз ул-ошиқин» («Ошиқлар ту-мори», 1872) бизгача тўла етиб келган. Девон анъанавий тартибда тузил-ган, 470 ғазал, 3 мустазод, 89 мухам-мас, 5 мусаддас, 2 мурабба, 4 мусам-ман, 4 таржеъбанд, 7 қитъа, 80 рубоий, 10 туюқ, 1 муламма, 4 чис-тон, 2 муаммо, 4 маснавий, 1 баҳри тавил, 1 муножот, 1 ошиқ ва маъшуқ савол-жавоби, 20 таърих, 19 қасида — жами 18000 мисрадан иборат. Де-вонга «Ашъори форсий» номи б-н О.нинг форс тилидаги 1300 мисра шеъри ҳам киритилган. Девондаги асарлар мазмун-мундарижаси марка-зида ишқ мавзуи туради.

О. ижодининг мавзу доираси кенг. Аммо у қайси мавзуга мурожаат қилмасин, ишқни четлаб ўтолмайди. Ишқ унинг қаламида мавзуни ёритишда, ғояни илгари суришда асосий бадиий восита; шеъриятида ишқ — иймон, эътикрд, ватан, заковат тимсоли каби лирик қаҳрамоннинг ўй-кечинмалари, фаолияти, дунёқарашини ҳаракатлан-тирувчи куч. О. девонида замон ва за-мондошлари тасвири ҳам катта ўрин

эгаллаган. Шоир ўзи яшаб ижод этган мураккаб даврни маҳорат б-н бадиий умумлаштирганда, замон ва унинг аҳлига муносабат билдирганда, бақо берганда, инсонпар-варлик, халқпарварлик нуқтаи назаридан ёндашган. О. жанр имкониятларига ижодий ёнда-шиб, уларни тако-миллаштирган: ўзи-гача бўлган 7—8, 10—12 байтли Fa-зал ёзиш тартибини 23 байтгача етказ-ган, мустазод жанрининг қўш орттир-ма мисрали янги шаклини кашф этган:

Эй ёр, санго ушбу жаҳон боғи аро гул бир ошиқи ҳайрон, дийдорига шайдо,

Бир шуйфтадур кокили мушкулинга сумбул ҳам ҳоли паришон, ҳам бошида савдо.

Шоир арузнинг жуда кўп баҳрларидан фойдаланган. Унинг ғазаллари «Шашмақом»нинг ҳамма куйларига тушади, Х-разм халқ оҳангларига мос келади.

О. «Риёз уддавла» («Салтанат боглари», 1844), «Зубдат уттаворих» («Тарихлар қаймоғи», 1845 — 46), «Жомеъ ул-воқеоти султоний» («Сул-тонлик воқеаларини жамловчи», 1857), «Гулшани давлат» («Давлат гул-шани», 1865), «Шоҳиди иқбол» («Иқбол гувоҳи», 1872) ва б. тарихий асарларида Оллоқулихон, Раҳимқули-хон (1843—46), Муҳаммад Аминхон (1846 — 55), Сайид Муҳаммадхон (1856—64), Муҳаммад Раҳим II (1864—1910) қукмронлиги даврида Хоразмда яшаган ўзбек, туркман, қорақалпоқ, қозоқ халқларининг тарихи, маданий ва ижтимоий ҳаёти, Хива хонлигининг бошқа хонликлар б-н муносабати ва б. тарихий воқеалар акс этган.

О.нинг юксак инсонпарварлик руҳи б-н суғорилган ғоялари хон ва шоир Ферузнинг сиёсий-маърифий тарбия-сига таъсир қилган. У тарихчи олим сифатида Хива хонларига, йирик тарихий шахсларга бағишлаб қасидалар ёзган. О.нинг «Қасидаи насиҳат» асари Ферузга бағишланган. У ўз насиҳатларида салтанатни бошқаришнинг йўл-йўриқларини кўрсатади, мамлакат ва халқни адолат б-н идора этиш йўлларини белгилаб беради. Қасида маснавий жанрида ёзилган бўлиб, унда шо-

ирнинг сиёсий-маърифий қарашлари ёрқин акс этган. О. фикрича, ҳар қандай давлат бошлиғи ҳокимиятни мустаҳкамлаш учун барча ижобий фазилатларга эга бўлиши лозим. Подшоҳ ҳимматли, шижоатли, адолатли, ғайратли, саховатли, ҳаёли, соф ниятли, маданиятли, ҳамиятли, камбағалпар-вар бўлиши зарур. Ҳукмдор шу фазилатларга эга бўлса, унинг ҳокимияти камол топади, мамлакати фаровон бўлади, деган фикрни илгари суради. О. давлатни бошқаришнинг йўлларини ҳам кўрсатиб ўтган. Шоирнинг фикрича, шоҳ шариат аҳкомларига қаттиқ амал қилмоғи лозим. У айш-ишратдан, фитна ва ғийбатдан, ғафлатдан, ял-қовлиқдан, зулм-разолатдан, чақимчиликдан, молпарастликдан узоқ бўли-ши керак. Феруз О.нинг давлатни бош-қариш тўғрисидаги маслаҳатларига қулоқ тутган, унинг ҳикматли байтларини мармар тошларга ёздириб, арзхоналарга қўйдирган, кўп эзгу ишларни амалга оширган. Шу боис ҳам О. тарихий асарлари бадиий наср сифатида ҳамда 19-а. Хоразм воқелигини ҳаққоний акс эттирувчи нодир тарихий ҳужжатлар сифатида қимматлидир. О. «Равзат ус-сафо» (Мирхонд), «Тарихи жаҳонкушойи Нодирий» (Муҳаммад Махдий Астрободий), «Бадоеъ ул-вақоеъ» (3. Восифий), «Мифтоҳ ут-толибин» (Маҳмуд бинни Шайх Али Ғиждувоний), «Табақоти Акбаршоҳий» (Муҳаммад Муқим Ҳиротий), «Тазкираи Муқимхоний» (Муҳаммад Юсуф Мунший), «Равзат ус-сафойи Носирий» (Ризоқулихон Ҳидоят), «Ахлоқи Муҳсиний» (Кошифип), «Қобуснома», «Зубдат ул-ҳикоёт», «Шарҳи далоил улҳайрат» (Муҳаммад Ворис), «Гулистон» (Саъдий), «Юсуф ва Зулайҳо» (Жомий), «Шоҳ ва гадо» (Ҳилолий), «Ҳафт пайкар» (Низомий) ва б. тарихий-бадиий асарларни форс тилидан ўзбекчага таржима қилган. О. «Ҳафт пайкар»ни насрий йўл б-н, «Гулистон»ни қисқартириб, кенг китобхонларга тушунарли қилиб таржима этган. «Юсуф ва Зулайҳо» ҳамда «Шоҳ ва гадо» достонларини эса байтмабайт таржима қилиб (кириш қисмидан ташқари), аниқ ижо-дий таржима намунасини яратган. «Мифтоҳ ут-толибин» (инв. №8473), «Равзат ус-сафойи Носирий» (Д-125), «Табақоти Акбаршоҳий» (ТНС—106), «Тазкираи Муқимхоний» (ТНС—105), «Фирдавс ул-иқбол» (С— 571), «Шоҳи-ди иқбол» (С—572), «Юсуф ва Зулайҳо» (ТНС—117), «Таъвиз улоши-қин» асарларининг қўлёзма нусхалари Тошкент, Душанба ва Санкт-Петербургда сақланади. «Зафарнома» (Али Яз-дий), «Баҳористон», «Саломон ва Ибсол» (Жомий), «Ҳашт беҳишт» (Хус-рав Дехлавий) асарларининг О. таржи-маси ҳанузгача топилмаган.

«Таъвиз ул-ошиқин» Хивада тошбосмада нашр этилган (1905—09). Ўзбекистонда кўчалар, мактаблар, Хоразм вилояти мусиқали драма ва комедия театри, истироҳат боғи ва б. муассасаларга О.номи берилган. Қиёт қишлоғида О. боғи ташкил этилиб, шоирнинг уй-музейи очилган; музей олдида О.га ҳайкал ўрнатилган.

Ас: Таъвиз ул-ошиқин, Т., 1960; Асарлар [6-жилдли], Т., 1971—80; Ишқ аҳлининг тумори. Танланган асарлар, Т., 1999.

Ад.: Муниров К,., Огаҳий илмий ва адабий фаолияти, Т, 1959; Зоҳидов В., ўзбек адабиёти тарихидан, Т., 1961; Мажидий P., Огаҳий лирикаси, Т., 1963; Абдуллаев В., ўзбек адабиёти тарихи, 2-нашр, 2-китоб, Т., 1967; Ўзбек адабиёти тарихи [5 жилдли], 4-ж., Т., 1978; Абдуғафуров А., Муҳаммад Ризо Огаҳий, Т., 1999; Маънави-ят юлдузлари, Т., 2001.

Нусрат Жумаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.