Öğit
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226–227-b. — ziyouz.com
Öğit — tarkibida ösimliklar uçun zarur oziq elementlar bölgan yoki tuproqdagi oziq moddalarni harakatga keltiradigan organik yoki anorganik moddalar. Ö. deganda ösimlikning oziq elementlari bilan birga, tuproqqa solinganda oziq elementlarini işga solişga yordam beradigan bakterial preparatlar, tuproq strukturasi, kimyoviy va biologik xususiyatlarini yaxşilaydigan pqeparatlar ham tuşuniladi. Odam U.larni qöllab ösimliklar uçun ijobiy oziqlaniş balansi yaratadi, tuproqdagi moddalar aylanişiga faol aralaşadi. Kimyoviy tarkibiga qarab Ö. organik, mineral va bakterial bölişi mumkin. Organik Ö.ga göng, torf, şarbat, har xil kompostşr, q.x. işlab çiqarişi, sanoat va şahar xöjaligi çiqindilari hamda kökat öğitlar kiradi. Organik Ö. tarkibida ösimliklarning oziq mineral elementlari (azot, fosfor, kaliy, mikroelementlar va boşqalar) hamda organik moddalar böladi. Mineral Ö.ga azotli öğitlar, fosforli öğitlar, kaliyli öğitlar, kompleks öğitlar, ohakli Ö., mikroöğitlar va boşqalar; bakterial Ö.ga nitragin, azotobakterin, fosforbakterin va boşqalar taalluqli. Bevosita xöjaliklarda olinadigan Ö. mahalliy, kimyoviy korxonalarda işlab çiqariladigan Ö. — sanoat öğitlari deb ataladi. Ö. tuproqqa solinadi, ösimlikka purkaladi (bargidan oziqlantiriş) yoki uruğlikka işlov berişda qöllaniladi. Ö.ni köp martalab katta uluşlarda soliş va tuproqni madaniylaştirişning boşqa usullari (işlov beriş, almaşlab ekiş va boşqalar) tuproq hosil bölişi jarayonining yönalişini özgartirişi; yangi tuproq tipçalari — yuqori hosildorligi bilan ajralib turadigan madaniylaşgan (har xil darajadagi) antropogen tuproqlar hosil bölişiga olib kelişi mumkin. Ö. töğri solinganda ösimliklar ösişiga, rivojlanişiga ijobiy ta'sir qiladi, hosilni oşiradi va mahsulot sifatini yaxşilaydi. Ö.ning samaradorligi q.x. ekinlarining biologik xususiyati, tuprokdagi oziq elementlar miqdori va boşqalarga boğliq. Ö. Örta Osiyo suğorma dehqonçiligi şaroitida q.x. ekinlari hosilini oşirişning asosiy vositasidir. Ö.ni ilmiy asoslangan meyorlarda işlatiş uning atrof muhitga salbiy ta'sirini bartaraf etişga yordam beradi.
Sobirjon Azimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎҒИТ — таркибида ўсимликлар учун зарур озиқ элементлар бўлган ёки тупроқдаги озиқ моддаларни ҳаракатга келтирадиган органик ёки анорганик моддалар. Ў. деганда ўсимликнинг озиқ элементлари билан бирга, тупроққа солинганда озиқ элементларини ишга солишга ёрдам берадиган бактериал препаратлар, тупроқ структураси, кимёвий ва биологик хусусиятларини яхшилайдиган пқепаратлар ҳам тушунилади. Одам У.ларни қўллаб ўсимликлар учун ижобий озиқланиш баланси яратади, тупроқдаги моддалар айланишига фаол аралашади. Кимёвий таркибига қараб Ў. органик, минерал ва бактериал бўлиши мумкин. Органик Ў.га гўнг, торф, шарбат, ҳар хил компостшр, қ.х. ишлаб чиқариши, саноат ва шаҳар хўжалиги чиқиндилари ҳамда кўкат ўғитлар киради. Органик Ў. таркибида ўсимликларнинг озиқ минерал элементлари (азот, фосфор, калий, микроэлементлар ва бошқалар) ҳамда органик моддалар бўлади. Минерал Ў.га азотли ўғитлар, фосфорли ўғитлар, калийли ўғитлар, комплекс ўғитлар, оҳакли Ў., микроўғитлар ва бошқалар; бактериал Ў.га нитрагин, азотобактерин, фосфорбактерин ва бошқалар тааллуқли. Бевосита хўжаликларда олинадиган Ў. маҳаллий, кимёвий корхоналарда ишлаб чиқариладиган Ў. — саноат ўғитлари деб аталади. Ў. тупроққа солинади, ўсимликка пуркалади (баргидан озиқлантириш) ёки уруғликка ишлов беришда қўлланилади. Ў.ни кўп марталаб катта улушларда солиш ва тупроқни маданийлаштиришнинг бошқа усуллари (ишлов бериш, алмашлаб экиш ва бошқалар) тупроқ ҳосил бўлиши жараёнининг йўналишини ўзгартириши; янги тупроқ типчалари — юқори ҳосилдорлиги билан ажралиб турадиган маданийлашган (ҳар хил даражадаги) антропоген тупроқлар ҳосил бўлишига олиб келиши мумкин. Ў. тўғри солинганда ўсимликлар ўсишига, ривожланишига ижобий таъсир қилади, ҳосилни оширади ва маҳсулот сифатини яхшилайди. Ў.нинг самарадорлиги қ.х. экинларининг биологик хусусияти, тупрокдаги озиқ элементлар миқдори ва бошқаларга боғлиқ. Ў. Ўрта Осиё суғорма деҳқончилиги шароитида қ.х. экинлари ҳосилини оширишнинг асосий воситасидир. Ў.ни илмий асосланган меъёрларда ишлатиш унинг атроф муҳитга салбий таъсирини бартараф этишга ёрдам беради.
Собиржон Азимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.