Oğizaylangiçlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 334–335-b. — ziyouz.com
Oğizaylangiçlar (Rotatoria) birlamçi tana böşlikli çuvalçanglar sinfi. Xaltasimon, ba'zan şarsimon gavdasi boş, tana va dum böğimlaridan iborat. Köp hujayrali hayvonlar orasida eng kiçigi, gavdasining uz. 0,01 dan 2,5 mm gaça. Oğiz oldi kipriklari murakkab tuzilgan.oğiz aylan-giç apparatini hrsil qiladi. Ayrim turlarining boş bölimida sezgir tukçalari va 1—2 ta pigment közaçalari böladi. Köpçilik O. tanasi sovut b-n öralgan. Ötroq O. oyoği uçidagi 2 ta ösimtasi yordamida substratga yopişib oladi. Içagi töğri nay şaklida; içakning oldingi qismi çaynovçi oşqo-zon — mastaksni hosil qiladi. Ayiriş organlari — protonefridiylar kloakaga oçiladi. Nerv sistemasi hal-qum usti gangliyi va undan qillar, közçalar va b. organlarga ketadigan nervlardan iborat. Ayrim jinsli. Jinsiy bezlar yöli kloakaga oçiladi. Tuxim qöyadi yoki ba'zi vakillari tirik tuğadi. Erkagi mayda, ayrim turlarining erkagi bölmasligi tufayli partenogenez köpayadi. O. sistematika-si va turlari yaxşi örganilmagan. Keng tarqalgan; 2000 ga yaqin turi bor. Çuçuk suv bentosi va planktoni tarkibiga kiradi; nam mox va tuprokda yaşaydi; ayrim turlari dengizlarda va şör suvli havzalarda uçraydi. Bir hujayrali suv ötlari, mikroorganizmlar b-n oziklanadi, ayrimlari yirt-qiç. Suv havzalari qurib qolganda köpçilik O. anabioz holatiga ötadi. Suv qavzalarining öz-özidan tozalanişida va yoş baliqçalarning asosiy oziği sifatida katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОҒИЗАЙЛАНГИЧЛАР (Rotatoria) бирламчи тана бўшликли чувалчанглар синфи. Халтасимон, баъзан шарсимон гавдаси бош, тана ва дум бўғимларидан иборат. Кўп ҳужайрали ҳайвонлар орасида энг кичиги, гавдасининг уз. 0,01 дан 2,5 мм гача. Оғиз олди киприклари мураккаб тузилган.оғиз айлан-гич аппаратини ҳрсил қилади. Айрим турларининг бош бўлимида сезгир тукчалари ва 1—2 та пигмент кўзачалари бўлади. Кўпчилик О. танаси совут б-н ўралган. Ўтроқ О. оёғи учидаги 2 та ўсимтаси ёрдамида субстратга ёпишиб олади. Ичаги тўғри най шаклида; ичакнинг олдинги қисми чайновчи ошқо-зон — мастаксни ҳосил қилади. Айириш органлари — протонефридийлар клоакага очилади. Нерв системаси ҳал-қум усти ганглийи ва ундан қиллар, кўзчалар ва б. органларга кетадиган нервлардан иборат. Айрим жинсли. Жинсий безлар йўли клоакага очилади. Тухим қўяди ёки баъзи вакиллари тирик туғади. Эркаги майда, айрим турларининг эркаги бўлмаслиги туфайли партеногенез кўпаяди. О. систематика-си ва турлари яхши ўрганилмаган. Кенг тарқалган; 2000 га яқин тури бор. Чучук сув бентоси ва планктони таркибига киради; нам мох ва тупрокда яшайди; айрим турлари денгизларда ва шўр сувли ҳавзаларда учрайди. Бир ҳужайрали сув ўтлари, микроорганизмлар б-н озикланади, айримлари йирт-қич. Сув ҳавзалари қуриб қолганда кўпчилик О. анабиоз ҳолатига ўтади. Сув қавзаларининг ўз-ўзидан тозаланишида ва ёш балиқчаларнинг асосий озиғи сифатида катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.