Öğuz tillari

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–228-b. — ziyouz.com

Öğuz tillari — turkiy tillar oilasining öğuz guruhiga mansub bir qança ölik hamda hoz. iste'molda bölgan jonli tillar. Umuman, Ö.t. 3 ta alohidaalohida guruhçalarga bölinadi: 1) öğuzturkman guruhçasiga 10—11-asrlarda mavjud bölgan ölik öğuz tili hamda hoz. turkman tili va truxmen tili (Stavropol turkmanlarining tili) kiradi; 2) öğuzbulğor guruhçasi qadimiy bijanaklar va ularning tili hamda hoz. gagauz tili va Bolqondagi bir qança turkiy uruğlar (surğuç, gajal, qaramanli, qizilboş va boşqalar) tilini öz içiga oladi; 3) öğuzsaljuq guruhçasi esa qadimiy saljuq (11 —14-asrlar), eski usmonli (14—19-asrlar) va eski ozarbayjon (14—19-asrlar) singari ölik tillarni hamda hoz. ozarbayjon tili va turk tilini, şuningdek, qrimtatar tilining jan. lahjasini qamrab oladi.

Hoz. Ö.t. Orol-Kaspiy böylaridan Bolqon yarim oroligaça bölgan ulkan hududda tarqalgan. Ö.t. va ayrim tillarning öğuz lahjalarida sözlaşuvçilarning soni hoz. kunda 77— 78 mln. kişidan ortiqroq (ötgan asrning oxirlari). Ö.t.ning barçasi uçun xos bölgan til xususiyatlari, asosan, fonetika sohasida bölib, bunga söz boşidagi t, k, q undoşlarining jaranglilaşuvi (köz > gyoz, til > dil, kelmak > galmak), söz boşidagi ba'zi undoşlarning tuşib qolişi (bölmoq > ölmak, hökiz > ökuz), ba'zi affikslar boşidagi g, ğ undoşlarining tuşib qolişi (kelgan > galan, olgan > alan) va boşqalarni körsatiş mumkin. Ö.t. boşqa guruhdagi turkiy tillardan, mas, qipçoq tillaridan leksika sohasida ham ançamunça farqlanadi.

Ö.t.ning barçasi 20-asrning 30-y. larigaça arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalangan, 1928—29 yillardan lotin grafikasi asosidagi yozuvga ötgan; SSSRda yaşovçi ozarbayjon va turkmanlar 1940—92 yillarda rus grafikasidan foydalanib, keyin yana lotin grafikasi asosidagi yozuvni joriy etganlar. Bolqondagi ayrim mayda turkiy tillar yunon alifbosi asosidagi yozuvdan, Eron va Afğonistonda yaşovçilar esa arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎҒУЗ ТИЛЛАРИ — туркий тиллар оиласининг ўғуз гуруҳига мансуб бир қанча ўлик ҳамда ҳоз. истеъмолда бўлган жонли тиллар. Умуман, Ў.т. 3 та алоҳидаалоҳида гуруҳчаларга бўлинади: 1) ўғузтуркман гуруҳчасига 10—11-асрларда мавжуд бўлган ўлик ўғуз тили ҳамда ҳоз. туркман тили ва трухмен тили (Ставрополь туркманларининг тили) киради; 2) ўғузбулғор гуруҳчаси қадимий бижанаклар ва уларнинг тили ҳамда ҳоз. гагауз тили ва Болқондаги бир қанча туркий уруғлар (сурғуч, гажал, қараманли, қизилбош ва бошқалар) тилини ўз ичига олади; 3) ўғузсалжуқ гуруҳчаси эса қадимий салжуқ (11 —14-асрлар), эски усмонли (14—19-асрлар) ва эски озарбайжон (14—19-асрлар) сингари ўлик тилларни ҳамда ҳоз. озарбайжон тили ва турк тилини, шунингдек, қримтатар тилининг жан. лаҳжасини қамраб олади.

Ҳоз. Ў.т. Орол-Каспий бўйларидан Болқон ярим оролигача бўлган улкан ҳудудда тарқалган. Ў.т. ва айрим тилларнинг ўғуз лаҳжаларида сўзлашувчиларнинг сони ҳоз. кунда 77— 78 млн. кишидан ортиқроқ (ўтган асрнинг охирлари). Ў.т.нинг барчаси учун хос бўлган тил хусусиятлари, асосан, фонетика соҳасида бўлиб, бунга сўз бошидаги т, к, қ ундошларининг жаранглилашуви (кўз > гёз, тил > дил, келмак > галмак), сўз бошидаги баъзи ундошларнинг тушиб қолиши (бўлмоқ > ўлмак, ҳўкиз > ўкуз), баъзи аффикслар бошидаги г, ғ ундошларининг тушиб қолиши (келган > галан, олган > алан) ва бошқаларни кўрсатиш мумкин. Ў.т. бошқа гуруҳдаги туркий тиллардан, мас, қипчоқ тилларидан лексика соҳасида ҳам анчамунча фарқланади.

Ў.т.нинг барчаси 20-асрнинг 30-й. ларигача араб графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланган, 1928—29 йиллардан лотин графикаси асосидаги ёзувга ўтган; СССРда яшовчи озарбайжон ва туркманлар 1940—92 йилларда рус графикасидан фойдаланиб, кейин яна лотин графикаси асосидаги ёзувни жорий этганлар. Болқондаги айрим майда туркий тиллар юнон алифбоси асосидаги ёзувдан, Эрон ва Афғонистонда яшовчилар эса араб графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланадилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.