Öğuzlar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228-b. — ziyouz.com
Öğuzlar (arab. va fors. ğuzlar, guzlar) — turkiyzabon qabilalarning 2 guruhi. 1) TöqquzÖ. qabila ittifoqi; 8-asr urxunenisey yozuvlarida qayd etilgan. 7-asr boşida Turk xoqonligi tarkibida paydo bölgan. 744—45 yillarda Turk xoqonligi tormor etilgaç, hoz. MXR hududida öz davlatlarini tuzgan uyğurlar qabila ittifoqida yetakçi mavqega ega bölişgan. 840—866 yillarda qirğizlar tomonidan siqib çiqarilgan töqquzÖ. hoz. Sinszyan va Gansu viloyatiga köçib ötişgan, Gançjou davlati va Turfon davlatini (850—1250) barpo etganlar; bu yerda töqqizÖ. nomi uyğur etnonimi bilan almaşgan. 2) 9—11-asrlarda Orol va Kaspiy dengizi böylaridagi köçmançi va yarim ötroq qabilalar ittifoqi (ğuzlar); Yangikent Ö. yabğusi qarorgohi bölgan. 11-asrning 50—60-y.larida Ö.ning bir qismi Yaroslav Mudriyning öğillari tomonidan tormor qilinib, Kiyev knyazlarining vassallari sifatida Ros daryosi böylariga joylaşganlar; Sirdaryo Ö.ining boşqa qismi 10—11-asrboşida Buxoro va Xuroson yerlari tomon siljiganlar. 1040 yildan söng saljuqiylar boş bölgan Ö. Ğarbiy Osiyo mamlakatlarini bosib olganlar. 11 — 13-asrlarda Ö. etnonimi Örta Osiyo va Eronda turkman, Yaqin Şarqda esa turk etnonimi bilan almaşgan. Ö. turkman, ozarbayjon, turk hamda gagauz va qoraqalpoqlar etnogenezida muhim rol öynagan. Ö.ning epik asarlari («Kitobi dadam Qörqut», «Öğuznoma») saqlanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎҒУЗЛАР (араб. ва форс. ғузлар, гузлар) — туркийзабон қабилаларнинг 2 гуруҳи. 1) ТўққузЎ. қабила иттифоқи; 8-аср урхуненисей ёзувларида қайд этилган. 7-аср бошида Турк хоқонлиги таркибида пайдо бўлган. 744—45 йилларда Турк хоқонлиги тормор этилгач, ҳоз. МХР ҳудудида ўз давлатларини тузган уйғурлар қабила иттифоқида етакчи мавқега эга бўлишган. 840—866 йилларда қирғизлар томонидан сиқиб чиқарилган тўққузЎ. ҳоз. Синьцзян ва Ганьсу вилоятига кўчиб ўтишган, Ганьчжоу давлати ва Турфон давлатини (850—1250) барпо этганлар; бу ерда тўққизЎ. номи уйғур этноними билан алмашган. 2) 9—11-асрларда Орол ва Каспий денгизи бўйларидаги кўчманчи ва ярим ўтроқ қабилалар иттифоқи (ғузлар); Янгикент Ў. ябғуси қароргоҳи бўлган. 11-асрнинг 50—60-й.ларида Ў.нинг бир қисми Ярослав Мудрийнинг ўғиллари томонидан тормор қилиниб, Киев князларининг вассаллари сифатида Рось дарёси бўйларига жойлашганлар; Сирдарё Ў.ининг бошқа қисми 10—11-асрбошида Бухоро ва Хуросон ерлари томон силжиганлар. 1040 йилдан сўнг салжуқийлар бош бўлган Ў. Ғарбий Осиё мамлакатларини босиб олганлар. 11 — 13-асрларда Ў. этноними Ўрта Осиё ва Эронда туркман, Яқин Шарқда эса турк этноними билан алмашган. Ў. туркман, озарбайжон, турк ҳамда гагауз ва қорақалпоқлар этногенезида муҳим роль ўйнаган. Ў.нинг эпик асарлари («Китоби дадам Қўрқут», «Ўғузнома») сақланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.