Okean ka'ri
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–90-b. — ziyouz.com
Okean ka'ri — Dunyo okeani tubi relyefi va geologik strukturasining eng asosiy elementlaridan biri. Dunyo okeanining örtasidagi tizmalardan taşqari abissal qismini (q. Abissal oblast) öz içiga oladi. Yer yuzasining eng past gipsometrik sathini (örtaça çuq. 4 ming m, maksimal çuq. 7 ming m gaça) egallaydi. Mayd. 185 mln. km2 dan ortiq (Dunyo okeani tubi umumiy maydonining 50% dan köproq qismi).
O.q. relyefi va tektonik strukturasining eng yirik elementlari — okean botiklari va ularni ajratib turadigan turli tipdagi kötarilmalardir. Botiklar O.q.ning eng katta qismini egallaydi; ularning örtaça çuq. 5 ming m. Botiklar tubi maydonining 80% i past-baland abissal tipdagi relyef (nisbiy çuq. 500—1000 m), qolgan qismi yassi va qiya abissal tekisliklardan iborat. Yassi abissal tekisliklar O.q.ning 10% dan kamroq yuzasini egallab, odatda, materiklarga yaqin botiqlarning çetlarida joylaşgan. Ular birlamçi past-baland relyefning materiklardan oqib kelgan çökindilar b-n kömilişi natijasida paydo böldi. Kiya tekisliklar botiqlar çetlarida ham böladi va asta-sekin materik etagi tekisligiga qöşilib ketadi. Yassi abissal tekisliklar va abissal past-balandliklar orasida alohida suv osti toğlari (vulkanlar) kötarilib turadi. Tropik dengizlaridagi köpgina suv osti toğlarining usti marjon kurilmalaridan iborat (q. Atollar).
O.q.dagi toğlar palaxsa-palaxsa yoki gumbazsimon balandliklar bölib, bu tizmalarning tepalari köpinça vulkanlardan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКЕАН КАЪРИ — Дунё океани туби рельефи ва геологик структурасининг энг асосий элементларидан бири. Дунё океанининг ўртасидаги тизмалардан ташқари абиссал қисмини (қ. Абиссал область) ўз ичига олади. Ер юзасининг энг паст гипсометрик сатҳини (ўртача чуқ. 4 минг м, максимал чуқ. 7 минг м гача) эгаллайди. Майд. 185 млн. км2 дан ортиқ (Дунё океани туби умумий майдонининг 50% дан кўпроқ қисми).
О.қ. рельефи ва тектоник структурасининг энг йирик элементлари — океан ботиклари ва уларни ажратиб турадиган турли типдаги кўтарилмалардир. Ботиклар О.қ.нинг энг катта қисмини эгаллайди; уларнинг ўртача чуқ. 5 минг м. Ботиклар туби майдонининг 80% и паст-баланд абиссал типдаги рельеф (нисбий чуқ. 500—1000 м), қолган қисми ясси ва қия абиссал текисликлардан иборат. Ясси абиссал текисликлар О.қ.нинг 10% дан камроқ юзасини эгаллаб, одатда, материкларга яқин ботиқларнинг четларида жойлашган. Улар бирламчи паст-баланд рельефнинг материклардан оқиб келган чўкиндилар б-н кўмилиши натижасида пайдо бўлди. Кия текисликлар ботиқлар четларида ҳам бўлади ва аста-секин материк этаги текислигига қўшилиб кетади. Ясси абиссал текисликлар ва абиссал паст-баландликлар орасида алоҳида сув ости тоғлари (вулканлар) кўтарилиб туради. Тропик денгизларидаги кўпгина сув ости тоғларининг усти маржон курилмаларидан иборат (қ. Атоллар).
О.қ.даги тоғлар палахса-палахса ёки гумбазсимон баландликлар бўлиб, бу тизмаларнинг тепалари кўпинча вулканлардан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.