Okeaniya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–92-b. — ziyouz.com
Okeaniya — Tinç okeanning marka-ziy va ğarbiy qismlaridagi orollar tödasi. 28°25' ş.k. b-n 52°30' j.k.lar va 130° şq. u. b-n 105° ğ.u.lar oraliğida. Ğarbiy qismi Avstraliya va Malay arxipelagiga yondoş. O. Avstraliya b-n bir qit'a hisoblanadi. Orollarning umumiy mayd. 1,26 mln. km2, şuning 80% Yangi Gvineya va Yangi Zelandiya o.lariga töğri keladi.
Tabiati. O.ni, odatda, 3 qismga böladilar: Melaneziya, Mikroneziya va Polineziya. Orollar suv osti tizmalari yoki marzalarining tepalaridir. Avstraliyaga yaqin joylaşgan yirik orollar (Melaneziya, Yangi Zelandiya) esa materik orollar. Vulkan orollariga Gavayi, Samoa, Markiz, Jamiyat, Kuk, Tubuai o.lari, Pasxa o. va b. kiradi. O.ning eng baland nuqtasi (Jaya toği, 5029 m) Yangi Gvineyaning şim.-ğarbida joylaşgan. Ğarbiy Mikroneziya, Melaneziya va Yangi Zelandiya o.larining yer yuzasi toğlik.
Geologik tuzilişi. Şarkiy Mikroneziya va Polineziya o.lari mayda marjon atollaridan iborat. Ğarbiy Mikroneziya va Melaneziya o.lari bur-mali çökindi svitalar, intruziv va, ayniqsa, effuziv jinslardan tuzilgan bölib, Tinç okean tubining ğarbiy çekkasidagi alp geosinklinalida joylaşgan. Bu orollar mezozoy va kaynozoyda burmalangan ulkan tizmalarning suv ustidagi qismlaridir. Bu yerdagi hoz. zamon vulkanizmi va zilzilalar toğ hosil böliş harakatining davom etayotganligidan darak beradi. Tinç okean markaziy qismidagi orollar neogen oxiri — antropogen boşida yoriklar böylab oqib çiqqan bazaltli vulkan tizmalaridir. Gavayi, Samoa, Markiz, Jamiyat, Kuk, Tubuai o.lari, Pasxa va b. mayda orollar vulkan natijasida hosil bölgan. Pekin köpgina vulkan çöqqilari suv ostida bölib, ularning usti marjon b-n qoplangan. Marşall, Karolina, Gilbert, Ellis, Tokelau, Feniks, Layn, Tuamotu, Nauru, Oşen va b. mayda orollar marjon orollaridir. O.da foydali qazilmalardan köproq nikel, fosfat, neft, oltin, kumir, mis uçraydi.
Iqlimi. O. orollarining aksari qismi ikkala yarim şarning tropik iklim mintaqasida joylaşgan; Avstraliya va Osiyoga yaqin ekvatorial kengliklardagi orollarda iklim subekvatorial, 180-meridiandan ğarbda ekvatorial iklim. Tropik çiziğidan şimol va jan. da esa subtropik iklim. Yangi Zelandiyaning Jan. oroli mö'tadil mintaqada. Eng issiq oyning örtaça t-rasi şim. da 25°(avg.), jan.da 16°(fev.), eng sovuqoyniki şim.da 16° (fev.), jan.da 5° (avg.). Ekvatorial zonada örtaça oylik t-ra 26—28°. O.da t-raning sutkalik farqi kam. Yillik yoğin passat şamollari esadigan tropik mintaqalarda 1000 mm dan kam. Ammo yirik vulkan orollarining şamolga röpara yon bağirlarida 10 000 mm ga yetadi. O.ning ğarbiy qismida, ekvatordan şim.da yezda kuçli tropik dovullar bölib turadi. Yangi Gvineya va Yangi Zelandiyadagi toğlarda muzliklar (umumiy mayd. 1000 km2) bor. Dare va köllar O.ning, asosan, ğarbiy qismidagi toğli yirik orollarida joylaşgan. Eng katta daryolari: Flay, Digul (600 km) — Yangi Gvineyada. O.da mayda köl köp; eng kattasi — Yangi Zelandiyadagi Taupo köli. Vulkanli orollarda qaynoq va şör suvli köllar, geyzerlar bor.
Tuproqlari xilma xil. Issiqva sernam iklimli orollarda qizil-sariq laterit, toğlaterit, sariq, qizil va sariq-qönğir tuproqlar uçraydi. Vulkan kullari yoğilgan joylarda va yangi lavalar ustidagi tuproq juda unumdor. Yoğin kamroq yerlarning tup-roği qizilqönğir; seryoğin joylarning tuproği botqoqli tuproq.
Ösimliklari Paleotropik oblastga mansub. O. florasi Osiyo, Amerika va Antarktida florasidan şakllangan. O.da 3 kiçik oblast ajratila-di: Malayziya, Gavayi, Yangi Zelandiya. Malayziya oblasti uçun tropik usimliklar oilalarining köpligi xosdir. Epiritlar köp. Gavayi oblastçasida oçiq uruğlilar, fikuslar yöq, palmaning bir turi bor, orxideya kam, paporotnik köp. Yangi Zelandiya oblastçasi murakkabguldoşlar, paporotnik va boşokdoşlar turiga boy. O.ning şarqiy qismidagi orollarda endemik tur (Gavayi o.larida 90% gaça) köp. Şarqqa tomon ösimlik turi, turkum va oilasi kamayib boradi. Yangi Gvineyada 6800 tur, Gavayi o.larida 1100 tur ösimlik ösadi.
O. ösimliklari juda xilma-xil. Toglarning sernam yon bağirlari 300—600 m balandlikkaça butazor va savanna, 1000—1800 m balandlikkaça sernam doim yaşil örmon. Şamolga teskari toğ yon bağirlarining etaklari savanna va çala çöl, yuqoriroği kserofil urmonlar, butazor va savanna, 1500m dan baland joylarda doim yaşil tropik örmonlar. Marjon orollarda ösimlik turlari kam. Atollarda pandanus, kokos palmalari, non daraxti usadi. Lagunalar manfa örmonlari b-n qoplangan. O.ning tabiiy ösimlik qopla-mi inson tomonidan juda özgartirib yuborilgan. Örmonlar qirqilib plantatsiyalar barpo qilingan.
Hayvonot dunyosi. O.ning kat ta qismi Polineziya fauna oblastiga va uning Gavayi kiçik oblastiga mansub. Yangi Zelandiya faunasi mustaqil oblast, Yangi Gvineya esa Avstraliya oblastining Papua oblastçasiga kiradi. Sut emizuvçilar deyarli uçramaydi, ammo quş köp. Endemik tur köp bölsa ham relikt hayvonlar oz. Yangi Gvineyada sut emizuvçilar (jumladan, tuxum qöyuvçi va xaltalilar) nisbatan köp. Atollarda hayvon turlari juda kam. O.ga qoramol, qöy-eçki, quyon, çöçqa, kalamuş, mangusta va h.k.ning olib borilişi uning faunasiga nihoyatda katta salbiy ta'sir körsatdi.
Kaşf etilişi va tadqiq qiliniş tarixi. 16-a.da O.ga yevropaliklar borgunga qadar okeaniyalik dengizçilar qöşni orollarga köçib borib örnaşiş jarayonida Tinç okeanning jan. qismida eng yaqin suv yöllarini özlaştirganlar. Ularning tajribasidan keyinçalik yevropaliklar ma'lum darajada foydalanganlar. O. orollarining yevropaliklarga ma'lum bölişi F. Magellan ekspeditsiya-sidan (1521) boşlandi. 16-a. oxirlarigaça ispan va portugal dengizçi sayyohlari Mikroneziya, Solomon va Melaneziyadagi boşqa orollarni topdilar. 1642—43 y.larda A. Tasman ekspeditsiyasi Yangi Zelandiya, Tonga va Fiji o.larini tadqiq qildi. 17-a. oxiri — 18-a. boşlarida ingliz va fransuz dengizçi sayyohlari O.ning marka-ziy va şarqiy qismidagi orollarga yetib bordilar. J. Kuk tomonidan Tuamotu, Tonga, Yangi Gebrid, Yangi Kaledoniya, Gavayi o.lari, Kuk o.lari va b. kaşf etildi. 19-a.da O.ni tadqiq qilinişiga I. F. Kruzenştern, Yu. F. Lisyanskiy, F. F. Bellinsgauzen, M. P. Lazarev, O. Ye. Kotsebu, F. P. Litke va b. hissa qöşdilar. N. N. Mikluxo-Maklay O.dagi Yangi Gvineya va b. orollar aholisining antropologiya va etnografiyasi, xöjaligi töğrisida muhim ma'lumotlar töplagan.
Aholisi 31 mln. kişi (2001, Avstraliya b-n birga). O.ning tub joy aholisi 4 yirik guruhga bölinadi: papuaslar, melanezlar, polinezlar va mikronezlar. O.ga yevropaliklar kela boşlagan vaqtda (16-a. boşi) u yerda taxm. 3,5 mln. aholi yaşar edi. Begunoh öldiriş, çetdan olib borilgan yuqumli kasalliklar va b. natijasida aholi keskin kamaygan. 19-a. oxiri va 20-a. boşiga kelib aholi soni yana tez ösa boşladi.
Etnik tarkibi. O.da irqi, tili, tarixi va madaniyati jihatidan özaro keskin farq qiluvçi xalqlar yaşaydi. Ularni son jihatidan 2 qism-ga: mahalliy aholi va köçib borgan aholiga böliş mumkin. O.ning mahalliy aholisi polineziya, melaneziya va mikroneziya antropologik tiplarga mansub. Mahalliy aholining bir qismi malay-polinez tillarida, boşqa qismi papua tillarida sözlaşadi. Papua tillari bir neça guruhlarga böli-nadi. Lekin O. xalqlarining til guruhlari ularning mavjud etnik va madaniyati jihatidan yaqinligiga töla muvofiq emas. Etnografik adabiyotlarda ularni köpinça tarixi va madaniyati öxşaş oblastlar böyiça guruhlaştiradilar. O.ning mahalliy bölmagan xalqlari ingliz-yangi zelandiyalik, fransuz (Yangi Kaledoniya), amerikalik, yapon va filippinlik (Gavayi o.lari), qind (Fiji o.lari) va b.dan iborat. Diniy jihatdan O. aholisining köpçiligi xristian.
Tarixi. O.ning eng qad. aholisi O.ga bundan 20—30 ming yillar avval Jan.-Şarqiy Osiyodan borib örnaşgan. Keyinroq kelgan qabilalarning papuaslar b-n qöşilişidan melanezlar paydo bölgan. Mikroneziya va Polineziyaga aholi milodning 1-ming yilligida köçib borgan. 16-a. boşida O.da yaşovçi xalqlar jamiyat taraqqiyotining turli bosqiçlarida bölgan. Yevropaliklar uzoq vaqt O.ga qiziqmadilar. Köpgina orollar yevropaliklarga 18-a.ning 2-yarmida ma'lum böldi. O. orollarini dastlab Ğarbiy Yevropa davlatlari, keyinroq AQŞ egallay boşladi. 1-jahon uruşi (1914—18)dan keyin O.da siyosiy taşkilotlar vujudga keldi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida O. uruş harakatlari maydoniga aylandi. O.da ri-vojlangan davlatlarning harbiy bazalari köpaydi. Uruşdan keyin O. xalklarining mustaqillik uçun kuraşi taşkiliy tus oldi. Köpgina orollar mustaqil davlatlarga aylandi. O.ning siyosiy bölinişi haqida 489-b.dagi jadvalga q.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКЕАНИЯ — Тинч океаннинг марка-зий ва ғарбий қисмларидаги ороллар тўдаси. 28°25’ ш.к. б-н 52°30’ ж.к.лар ва 130° шқ. у. б-н 105° ғ.у.лар оралиғида. Ғарбий қисми Австралия ва Малай архипелагига ёндош. О. Австралия б-н бир қитъа ҳисобланади. Оролларнинг умумий майд. 1,26 млн. км2, шунинг 80% Янги Гвинея ва Янги Зеландия о.ларига тўғри келади.
Табиати. О.ни, одатда, 3 қисмга бўладилар: Меланезия, Микронезия ва Полинезия. Ороллар сув ости тизмалари ёки марзаларининг тепаларидир. Австралияга яқин жойлашган йирик ороллар (Меланезия, Янги Зеландия) эса материк ороллар. Вулкан оролларига Гавайи, Самоа, Маркиз, Жамият, Кук, Тубуаи о.лари, Пасха о. ва б. киради. О.нинг энг баланд нуқтаси (Жая тоғи, 5029 м) Янги Гвинеянинг шим.-ғарбида жойлашган. Ғарбий Микронезия, Меланезия ва Янги Зеландия о.ларининг ер юзаси тоғлик.
Геологик тузилиши. Шаркий Микронезия ва Полинезия о.лари майда маржон атолларидан иборат. Ғарбий Микронезия ва Меланезия о.лари бур-мали чўкинди свиталар, интрузив ва, айниқса, эффузив жинслардан тузилган бўлиб, Тинч океан тубининг ғарбий чеккасидаги альп геосинклиналида жойлашган. Бу ороллар мезозой ва кайнозойда бурмаланган улкан тизмаларнинг сув устидаги қисмларидир. Бу ердаги ҳоз. замон вулканизми ва зилзилалар тоғ ҳосил бўлиш ҳаракатининг давом этаётганлигидан дарак беради. Тинч океан марказий қисмидаги ороллар неоген охири — антропоген бошида ёриклар бўйлаб оқиб чиққан базальтли вулкан тизмаларидир. Гавайи, Самоа, Маркиз, Жамият, Кук, Тубуаи о.лари, Пасха ва б. майда ороллар вулкан натижасида ҳосил бўлган. Пекин кўпгина вулкан чўққилари сув остида бўлиб, уларнинг усти маржон б-н қопланган. Маршалл, Каролина, Гильберт, Эллис, Токелау, Феникс, Лайн, Туамоту, Науру, Ошен ва б. майда ороллар маржон оролларидир. О.да фойдали қазилмалардан кўпроқ никель, фосфат, нефть, олтин, кумир, мис учрайди.
Иқлими. О. оролларининг аксари қисми иккала ярим шарнинг тропик иклим минтақасида жойлашган; Австралия ва Осиёга яқин экваториал кенгликлардаги оролларда иклим субэкваториал, 180-меридиандан ғарбда экваториал иклим. Тропик чизиғидан шимол ва жан. да эса субтропик иклим. Янги Зеландиянинг Жан. ороли мўътадил минтақада. Энг иссиқ ойнинг ўртача т-раси шим. да 25°(авг.), жан.да 16°(фев.), энг совуқойники шим.да 16° (фев.), жан.да 5° (авг.). Экваториал зонада ўртача ойлик т-ра 26—28°. О.да т-ранинг суткалик фарқи кам. Йиллик ёғин пассат шамоллари эсадиган тропик минтақаларда 1000 мм дан кам. Аммо йирик вулкан оролларининг шамолга рўпара ён бағирларида 10 000 мм га етади. О.нинг ғарбий қисмида, экватордан шим.да езда кучли тропик довуллар бўлиб туради. Янги Гвинея ва Янги Зеландиядаги тоғларда музликлар (умумий майд. 1000 км2) бор. Даре ва кўллар О.нинг, асосан, ғарбий қисмидаги тоғли йирик оролларида жойлашган. Энг катта дарёлари: Флай, Дигул (600 км) — Янги Гвинеяда. О.да майда кўл кўп; энг каттаси — Янги Зеландиядаги Таупо кўли. Вулканли оролларда қайноқ ва шўр сувли кўллар, гейзерлар бор.
Тупроқлари хилма хил. Иссиқва сернам иклимли оролларда қизил-сариқ латерит, тоғлатерит, сариқ, қизил ва сариқ-қўнғир тупроқлар учрайди. Вулкан куллари ёғилган жойларда ва янги лавалар устидаги тупроқ жуда унумдор. Ёғин камроқ ерларнинг туп-роғи қизилқўнғир; серёғин жойларнинг тупроғи ботқоқли тупроқ.
Ўсимликлари Палеотропик областга мансуб. О. флораси Осиё, Америка ва Антарктида флорасидан шаклланган. О.да 3 кичик область ажратила-ди: Малайзия, Гавайи, Янги Зеландия. Малайзия области учун тропик усимликлар оилаларининг кўплиги хосдир. Эпиритлар кўп. Гавайи областчасида очиқ уруғлилар, фикуслар йўқ, пальманинг бир тури бор, орхидея кам, папоротник кўп. Янги Зеландия областчаси мураккабгулдошлар, папоротник ва бошокдошлар турига бой. О.нинг шарқий қисмидаги оролларда эндемик тур (Гавайи о.ларида 90% гача) кўп. Шарққа томон ўсимлик тури, туркум ва оиласи камайиб боради. Янги Гвинеяда 6800 тур, Гавайи о.ларида 1100 тур ўсимлик ўсади.
О. ўсимликлари жуда хилма-хил. Тогларнинг сернам ён бағирлари 300—600 м баландликкача бутазор ва саванна, 1000—1800 м баландликкача сернам доим яшил ўрмон. Шамолга тескари тоғ ён бағирларининг этаклари саванна ва чала чўл, юқорироғи ксерофил урмонлар, бутазор ва саванна, 1500м дан баланд жойларда доим яшил тропик ўрмонлар. Маржон оролларда ўсимлик турлари кам. Атолларда панданус, кокос пальмалари, нон дарахти усади. Лагуналар манфа ўрмонлари б-н қопланган. О.нинг табиий ўсимлик қопла-ми инсон томонидан жуда ўзгартириб юборилган. Ўрмонлар қирқилиб плантациялар барпо қилинган.
Ҳайвонот дунёси. О.нинг кат та қисми Полинезия фауна областига ва унинг Гавайи кичик областига мансуб. Янги Зеландия фаунаси мустақил область, Янги Гвинея эса Австралия областининг Папуа областчасига киради. Сут эмизувчилар деярли учрамайди, аммо қуш кўп. Эндемик тур кўп бўлса ҳам реликт ҳайвонлар оз. Янги Гвинеяда сут эмизувчилар (жумладан, тухум қўювчи ва халталилар) нисбатан кўп. Атолларда ҳайвон турлари жуда кам. О.га қорамол, қўй-эчки, қуён, чўчқа, каламуш, мангуста ва ҳ.к.нинг олиб борилиши унинг фаунасига ниҳоятда катта салбий таъсир кўрсатди.
Кашф этилиши ва тадқиқ қилиниш тарихи. 16-а.да О.га европаликлар боргунга қадар океаниялик денгизчилар қўшни оролларга кўчиб бориб ўрнашиш жараёнида Тинч океаннинг жан. қисмида энг яқин сув йўлларини ўзлаштирганлар. Уларнинг тажрибасидан кейинчалик европаликлар маълум даражада фойдаланганлар. О. оролларининг европаликларга маълум бўлиши Ф. Магеллан экспедиция-сидан (1521) бошланди. 16-а. охирларигача испан ва португал денгизчи сайёҳлари Микронезия, Соломон ва Меланезиядаги бошқа оролларни топдилар. 1642—43 й.ларда А. Тасман экспедицияси Янги Зеландия, Тонга ва Фижи о.ларини тадқиқ қилди. 17-а. охири — 18-а. бошларида инглиз ва француз денгизчи сайёҳлари О.нинг марка-зий ва шарқий қисмидаги оролларга етиб бордилар. Ж. Кук томонидан Туамоту, Тонга, Янги Гебрид, Янги Каледония, Гавайи о.лари, Кук о.лари ва б. кашф этилди. 19-а.да О.ни тадқиқ қилинишига И. Ф. Крузенштерн, Ю. Ф. Лисянский, Ф. Ф. Беллинсгаузен, М. П. Лазарев, О. Е. Коцебу, Ф. П. Литке ва б. ҳисса қўшдилар. Н. Н. Миклухо-Маклай О.даги Янги Гвинея ва б. ороллар аҳолисининг антропология ва этнографияси, хўжалиги тўғрисида муҳим маълумотлар тўплаган.
Аҳолиси 31 млн. киши (2001, Австралия б-н бирга). О.нинг туб жой аҳолиси 4 йирик гуруҳга бўлинади: папуаслар, меланезлар, полинезлар ва микронезлар. О.га европаликлар кела бошлаган вақтда (16-а. боши) у ерда тахм. 3,5 млн. аҳоли яшар эди. Бегуноҳ ўлдириш, четдан олиб борилган юқумли касалликлар ва б. натижасида аҳоли кескин камайган. 19-а. охири ва 20-а. бошига келиб аҳоли сони яна тез ўса бошлади.
Этник таркиби. О.да ирқи, тили, тарихи ва маданияти жиҳатидан ўзаро кескин фарқ қилувчи халқлар яшайди. Уларни сон жиҳатидан 2 қисм-га: маҳаллий аҳоли ва кўчиб борган аҳолига бўлиш мумкин. О.нинг маҳаллий аҳолиси полинезия, меланезия ва микронезия антропологик типларга мансуб. Маҳаллий аҳолининг бир қисми малай-полинез тилларида, бошқа қисми папуа тилларида сўзлашади. Папуа тиллари бир неча гуруҳларга бўли-нади. Лекин О. халқларининг тил гуруҳлари уларнинг мавжуд этник ва маданияти жиҳатидан яқинлигига тўла мувофиқ эмас. Этнографик адабиётларда уларни кўпинча тарихи ва маданияти ўхшаш областлар бўйича гуруҳлаштирадилар. О.нинг маҳаллий бўлмаган халқлари инглиз-янги зеландиялик, француз (Янги Каледония), америкалик, япон ва филиппинлик (Гавайи о.лари), қинд (Фижи о.лари) ва б.дан иборат. Диний жиҳатдан О. аҳолисининг кўпчилиги христиан.
Тарихи. О.нинг энг қад. аҳолиси О.га бундан 20—30 минг йиллар аввал Жан.-Шарқий Осиёдан бориб ўрнашган. Кейинроқ келган қабилаларнинг папуаслар б-н қўшилишидан меланезлар пайдо бўлган. Микронезия ва Полинезияга аҳоли милоднинг 1-минг йиллигида кўчиб борган. 16-а. бошида О.да яшовчи халқлар жамият тараққиётининг турли босқичларида бўлган. Европаликлар узоқ вақт О.га қизиқмадилар. Кўпгина ороллар европаликларга 18-а.нинг 2-ярмида маълум бўлди. О. оролларини дастлаб Ғарбий Европа давлатлари, кейинроқ АҚШ эгаллай бошлади. 1-жаҳон уруши (1914—18)дан кейин О.да сиёсий ташкилотлар вужудга келди. 2-жаҳон уруши (1939—45) даврида О. уруш ҳаракатлари майдонига айланди. О.да ри-вожланган давлатларнинг ҳарбий базалари кўпайди. Урушдан кейин О. халкларининг мустақиллик учун кураши ташкилий тус олди. Кўпгина ороллар мустақил давлатларга айланди. О.нинг сиёсий бўлиниши ҳақида 489-б.даги жадвалга қ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.