Okeanologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93-b. — ziyouz.com
Okeanologiya {okean va ... logiya), okeanografiya — Dunyo okeanidagi fizik, kimyoviy, geologik va biologik jarayonlarni örganadigan fanlar majmui. O.ning asosiy amaliy maqsadi — dengizdagi suv usti va suv osti kemalari katnovining xavfeizligini ta'minlaş va samaradorligini oşiriş, okean suvlari va tubining biologik-mineral va energetika resurelaridan foydalaniş; ob-havoni oldindan aytiş usullarini mukammallaştiriş.
O., asosan, kemalarda va gidrologik st-yalarda ölçovlar ötkazişga asoslanadi: kemalarda exolot yordamida okean tubining çuqurligi ölçanadi; astronomiya usulida Yerning radio yöldoşlari va maxsus navigatsiya yöldoşlari yordamida kema turgan joyning örni anikdanadi; gidrologik st-yalarda esa suvning t-rasi ölçanadi; şörligi va kimyoviy, optik xususiyatlarini aniklaş uçun turli çuqurlikdan namuna olinadi. Bu fan okean suvi yuzasidagi va çuquridagi oqimlarni, tölqinlarni ölçaş; suv rangini, muzlarning xususiyatini aniklaş, gruntdan, hayvon va ösimliklardan namuna oliş usullaridan ham foydalanadi. Bir qança ölçovlar (dengiz sathi, suv kötarilişi, tölqinlar, t-ra va b.) qirğoq va orol st-yalarida olib boriladi. Dunyo okeanografiya katalogi (1973) 200 ming gidrologiya st-yasining ma'lumotlarini öz içiga oladi. Okean tubi çuqurliklarini sistemali ravişda ölçab turiş yöli b-n töplangan ma'lumotlar okean maydoni asosiy qismining 1:10 000 000 masştabli batimetrik xaritalarini tuziş imkonini bermokda. O. ma'lumotlari navigatsiya xaritalari, jadvallar, qöllanmalar va lotsiyalar tuzişda gidrografiya xizmati muassasalari uçun ilmiy asos bölib xizmat qiladi.
Okean fizikasi (fizik okeanografiya, dengiz fizikasi) gidrotermodinamika, akustika, okean optikasi, radioaktivligi (yadro gidrofizikasi) va elektromagnit maydonini tadqiq etişni öz içiga oladi. Okean fizikasining eng yirik muammosi ob-havoni ança vaqt oldindan aytiş imkonini beradigan krnuniyatni — okean va atmosfera örtasidagi özaro ta'sir qonuniyatini aniqlaşdan iborat.
Okean kimyosi (kimyoviy okeanografiya) okean suvlarining gidro-kimyosi va okean tubi çöqindilarining geokimyosini öz içiga oladi.
Okean geologiyasi geol., geofizika va geokimyoning Dunyo okeani tagidagi Yer qobiğiga tegişli barça bölimlarini öz içiga oladi.
Okean biol ogiyasi tirik organizmlar — plankton, nekton, bentos va mikroorganizmlarni örganiş b-n şuğullanadi.
Asosiy xalqaro okeanologiya taşkilotlari: YUNESKO qaramoğidagi hukumatlararo okeanografiya komissiyasi (XOK), Dengizni örganiş xalqaro kengaşi va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКЕАНОЛОГИЯ {океан ва ... логия), океанография — Дунё океанидаги физик, кимёвий, геологик ва биологик жараёнларни ўрганадиган фанлар мажмуи. О.нинг асосий амалий мақсади — денгиздаги сув усти ва сув ости кемалари катновининг хавфеизлигини таъминлаш ва самарадорлигини ошириш, океан сувлари ва тубининг биологик-минерал ва энергетика ресуреларидан фойдаланиш; об-ҳавони олдиндан айтиш усулларини мукаммаллаштириш.
О., асосан, кемаларда ва гидрологик ст-яларда ўлчовлар ўтказишга асосланади: кемаларда эхолот ёрдамида океан тубининг чуқурлиги ўлчанади; астрономия усулида Ернинг радио йўлдошлари ва махсус навигация йўлдошлари ёрдамида кема турган жойнинг ўрни аникданади; гидрологик ст-яларда эса сувнинг т-раси ўлчанади; шўрлиги ва кимёвий, оптик хусусиятларини аниклаш учун турли чуқурликдан намуна олинади. Бу фан океан суви юзасидаги ва чуқуридаги оқимларни, тўлқинларни ўлчаш; сув рангини, музларнинг хусусиятини аниклаш, грунтдан, ҳайвон ва ўсимликлардан намуна олиш усулларидан ҳам фойдаланади. Бир қанча ўлчовлар (денгиз сатҳи, сув кўтарилиши, тўлқинлар, т-ра ва б.) қирғоқ ва орол ст-яларида олиб борилади. Дунё океанография каталоги (1973) 200 минг гидрология ст-ясининг маълумотларини ўз ичига олади. Океан туби чуқурликларини системали равишда ўлчаб туриш йўли б-н тўпланган маълумотлар океан майдони асосий қисмининг 1:10 000 000 масштабли батиметрик хариталарини тузиш имконини бермокда. О. маълумотлари навигация хариталари, жадваллар, қўлланмалар ва лоциялар тузишда гидрография хизмати муассасалари учун илмий асос бўлиб хизмат қилади.
Океан физикаси (физик океанография, денгиз физикаси) гидротермодинамика, акустика, океан оптикаси, радиоактивлиги (ядро гидрофизикаси) ва электромагнит майдонини тадқиқ этишни ўз ичига олади. Океан физикасининг энг йирик муаммоси об-ҳавони анча вақт олдиндан айтиш имконини берадиган крнуниятни — океан ва атмосфера ўртасидаги ўзаро таъсир қонуниятини аниқлашдан иборат.
Океан кимёси (кимёвий океанография) океан сувларининг гидро-кимёси ва океан туби чўқиндиларининг геокимёсини ўз ичига олади.
Океан геологияси геол., геофизика ва геокимёнинг Дунё океани тагидаги Ер қобиғига тегишли барча бўлимларини ўз ичига олади.
Океан биол огияси тирик организмлар — планктон, нектон, бентос ва микроорганизмларни ўрганиш б-н шуғулланади.
Асосий халқаро океанология ташкилотлари: ЮНЕСКО қарамоғидаги ҳукуматлараро океанография комиссияси (ХОК), Денгизни ўрганиш халқаро кенгаши ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.