Oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com
Oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalari — elektronlarning atomlardan atomlarga butunlay yoki qisman ötişi b-n boğliq kimyoviy reaksiyalar. Elektronlar çiqarilişi oksidlaniş, elektronlar biriktirib olinişi qaytariliş deyiladi. O.-q.r. atamalari dastlab metall oksidlarining hosil böliş va parçalaniş reaksiyalarida qöllaniladi. Cu+'/2O2=CuO metallarning oksidlanişiga, CuO+H2=Cu+H2O metall oksidlaridan metall hosil bölişi (qaytarilişi)ga misol böladi.
Atom yoki ionlari reaksiya jarayonida elektron biriktirib oladigan moddalar oksidlovçilar, elektron beradigan moddalar esa qaytaruvçilar deb ataladi. Oksidlovçi reaksiya vaktida oksidlanadigan moddadan elektronni tortib olib, özi qaytariladi, qaytaruvçi esa elektronlar yöqotib, özi oksidlanadi.
Har qanday oksidlaniş qaytarilişsiz böla olmaydi, çunki kimyoviy reaksiyada atomlar oksidlaniş dara-jasi (p)ning yiğindisi doimiydir. H2+C12=2HC1 reaksiyasida p (N) 0 dan + 1 gaça özgaradi, binobarin, vodorod (N) oksidlanadi; p(C1) 0 dan — 1 gaça özgaradi, binobarin, xlor C1 qaytariladi.
O.-q. jarayoni keng tarqalgan kimyoviy reaksiyalar jumlasiga kiradi, uning tabiatda va texnikada ahamiyati katta. Barça turdagi yoqilğilarning yonişi, turli metallarning rudalardan ajratib olinişi O.-q.r. jarayoniga asoslangan. Metallarning korroziyaga uçraşi, köpgina muhim kimyoviy mahsulotlarning hosil bölişi ularning oksidlanişi tufaylidir. Elektr-kimyo sanoati O.-q.r.ga asoslangan. Mis, nikel, oltin, rux va b. eritmalardan elektrolitik qaytariliş yöli b-n olinadi yoki tozalanadi. Kimyoviy tok manbalari — akkumulyatorlar va galvanik elementlar O.-q.r. tufayli işlaydi va h.k.
Sayfullo Hamroyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКСИДЛАНИШ-ҚАЙТАРИЛИШ РЕАКЦИЯЛАРИ — электронларнинг атомлардан атомларга бутунлай ёки қисман ўтиши б-н боғлиқ кимёвий реакциялар. Электронлар чиқарилиши оксидланиш, электронлар бириктириб олиниши қайтарилиш дейилади. О.-қ.р. атамалари дастлаб металл оксидларининг ҳосил бўлиш ва парчаланиш реакцияларида қўлланилади. Cu+’/2O2=CuO металларнинг оксидланишига, CuO+H2=Cu+H2O металл оксидларидан металл ҳосил бўлиши (қайтарилиши)га мисол бўлади.
Атом ёки ионлари реакция жараёнида электрон бириктириб оладиган моддалар оксидловчилар, электрон берадиган моддалар эса қайтарувчилар деб аталади. Оксидловчи реакция вактида оксидланадиган моддадан электронни тортиб олиб, ўзи қайтарилади, қайтарувчи эса электронлар йўқотиб, ўзи оксидланади.
Ҳар қандай оксидланиш қайтарилишсиз бўла олмайди, чунки кимёвий реакцияда атомлар оксидланиш дара-жаси (п)нинг йиғиндиси доимийдир. Н2+С12=2НС1 реакциясида п (Н) 0 дан + 1 гача ўзгаради, бинобарин, водород (Н) оксидланади; п(С1) 0 дан — 1 гача ўзгаради, бинобарин, хлор С1 қайтарилади.
О.-қ. жараёни кенг тарқалган кимёвий реакциялар жумласига киради, унинг табиатда ва техникада аҳамияти катта. Барча турдаги ёқилғиларнинг ёниши, турли металларнинг рудалардан ажратиб олиниши О.-қ.р. жараёнига асосланган. Металларнинг коррозияга учраши, кўпгина муҳим кимёвий маҳсулотларнинг ҳосил бўлиши уларнинг оксидланиши туфайлидир. Электр-кимё саноати О.-қ.р.га асосланган. Мис, никель, олтин, рух ва б. эритмалардан электролитик қайтарилиш йўли б-н олинади ёки тозаланади. Кимёвий ток манбалари — аккумуляторлар ва гальваник элементлар О.-қ.р. туфайли ишлайди ва ҳ.к.
Сайфулло Ҳамроев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.