Oksidlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Oksidlar OKSIDLAR, tabiiy oksidlar (yun. oxys — nordon) — elementlarning kislorod b-n tabiiy kimyoviy birik-malari, minerallar sinfi. 300 taça mineralni öz içiga oladi. Tabiatda eng köp uçraydigan O.dan biri — suv (vodorod oksidi). Silikat angidrid (SiO2) köpgina toğ jinslari tarkibiga kiradi. Eng keng tarqalgan O. hosil qiluvçi elementlar: Si, Fe, Mn, Al, kamroq miqsorida — Cu, U. O.ning aksariyati — ion aloqali birikmalar, ammo kremnezyom (Si), nemetall (As, Se, Te) va xalkofil (Si, Pb, Zn, Sn, Hg, Cd, In, Bi, Sb) elementlar minerallari kovalentli aloqalar b-n tavsiflanadi. Odatda, O. tarkibida gid-roksid va oksigidratlar (bir paytda O2~ va ON~) birlaşmalari mavjud. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barça kislorod atomlari faqat öşa element atomlariga birikkan böladi, lekin özaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar tarkibiga kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri b-n ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, VaO2 — peroksid). Normal O. elementlarning kislorod b-n bevosita birikişidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va b. kislorodli kislotalar tuzlarining ajralişidan hosil böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКСИДЛАР, табиий оксидлар (юн. oxys — нордон) — элементларнинг кислород б-н табиий кимёвий бирик-малари, минераллар синфи. 300 тача минерални ўз ичига олади. Табиатда энг кўп учрайдиган О.дан бири — сув (водород оксиди). Силикат ангидрид (SiO2) кўпгина тоғ жинслари таркибига киради. Энг кенг тарқалган О. ҳосил қилувчи элементлар: Si, Fe, Mn, Al, камроқ миқцорида — Cu, U. О.нинг аксарияти — ион алоқали бирикмалар, аммо кремнезём (Si), неметалл (As, Se, Те) ва халькофил (Си, Pb, Zn, Sn, Hg, Cd, In, Bi, Sb) элементлар минераллари ковалентли алоқалар б-н тавсифланади. Одатда, О. таркибида гид-роксид ва оксигидратлар (бир пайтда О2~ ва ОН~) бирлашмалари мавжуд. Нормал оксид молекуласи таркибидаги барча кислород атомлари фақат ўша элемент атомларига бириккан бўлади, лекин ўзаро бирикмайди. Пероксид, супероксид ва озонидлар таркибига кислород атомлари фақат элемент атомларига бирикиб қолмай, бир-бири б-н ҳам бирикади (мас, SnO2 — нормал оксид, ВаО2 — пероксид). Нормал О. элементларнинг кислород б-н бевосита бирикишидан, элементларнинг гидроксидлари карбонат, нитрат, сульфат ва б. кислородли кислоталар тузларининг ажралишидан ҳосил бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.