Oksidlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–100-b. — ziyouz.com
Oksidlar — elementlarning kislorodli birikmalari. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barça kislorod atomlari faqat öşa element atomlariga birikkan böladi, lekin özaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar (peroksid va peroksid birikmalar) tarkibida kislorod atomlari fakat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri b-n ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, VaO2 — peroksid). Normal O. elementlarning kislorod b-n bevosita birikişidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va b. kislorodli kislotalar tuzlarining ajralişidan hosil böladi.
O.ning nomlanişi quyidagiça: a) agar element kislorod b-n faqat 1 ta kislorodli birikma hosil qilsa, u oksid deb ataladi. Mas, A12O3 — alyuminiy oksid, MgO — magniy oksid; b) elementning bir neça O.i ma'lum bölsa, uning oksidlaniş darajasi e'tiborga olinadi: Si2O mis (-oksid, SiO — mis (P)-oksid, Sg2O3 — xrom (Ş)-oksid, SgO3 — xrom (VI)-oksid va h.k.; v) elementning oksidi suv ta'sirida kislotaga aylansa (yoki kislotadan yoxud uning tuzidan olini-şi mumkin bölsa) ayni oksid öşa kislotaning angidridi deb ataladi: SOj— sulfat angidrid, SO2 — sulfit angidrid.
Normal O. — asosli, kislotali va amfoter (oraliq) O. deb, 3 guruhga bölinadi. Mendeleyev davriy sistema-sida davr içida çapdan öngga utgan sari O.ning xossalari asoslilikdan amfo-terlilikka, söngra kislotalikka aylanadi. Mas, III davr elementlari ok-sidlaridan Na2O, MgO asosli O; A12O3 — amfoter oksid; SiO2, P2O5, SO3 va C12O7— kislotali O.dir. Elementning oksidlaniş darajasi ortgan sari ok-sidlarning asoslik xossalari kuçeizlana boradi: MpO — asos xossasiga, Mg>02 — amfoter xossaga, Mp2O7 — kislota xossasiga ega.
Ba'zi O. tuzlar hosil qilmaganligidan ularga indifferent yoki befarq O. nomi berilgan (mas, SO va NO). Köpçilik O. tabiatda uçraydi. Tabiatda eng köp uçraydigan O. dan biri suv — vodorod oksiddir. Silikat angidrid (SiO2) köpgina toğ jinslari tar-kibiga kiradi.
O. turmuş va texnikada keng qöllanadi. Mas, söndirilmagan ohak SaO — qurilişda, NO2, SO2 — nitrat va sulfat kislota i.ç.da, ba'zi metallarning oksidlaridan iborat aralaşmalar esa katalizatorlar sifatida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКСИДЛАР — элементларнинг кислородли бирикмалари. Нормал оксид молекуласи таркибидаги барча кислород атомлари фақат ўша элемент атомларига бириккан бўлади, лекин ўзаро бирикмайди. Пероксид, супероксид ва озонидлар (пероксид ва пероксид бирикмалар) таркибида кислород атомлари факат элемент атомларига бирикиб қолмай, бир-бири б-н ҳам бирикади (мас, SnO2 — нормал оксид, ВаО2 — пероксид). Нормал О. элементларнинг кислород б-н бевосита бирикишидан, элементларнинг гидроксидлари карбонат, нитрат, сульфат ва б. кислородли кислоталар тузларининг ажралишидан ҳосил бўлади.
О.нинг номланиши қуйидагича: а) агар элемент кислород б-н фақат 1 та кислородли бирикма ҳосил қилса, у оксид деб аталади. Мас, А12О3 — алюминий оксид, MgO — магний оксид; б) элементнинг бир неча О.и маълум бўлса, унинг оксидланиш даражаси эътиборга олинади: Си2О мис (-оксид, СиО — мис (П)-оксид, Сг2О3 — хром (Ш)-оксид, СгО3 — хром (VI)-оксид ва ҳ.к.; в) элементнинг оксиди сув таъсирида кислотага айланса (ёки кислотадан ёхуд унинг тузидан олини-ши мумкин бўлса) айни оксид ўша кислотанинг ангидриди деб аталади: SOj— сульфат ангидрид, SO2 — сульфит ангидрид.
Нормал О. — асосли, кислотали ва амфотер (оралиқ) О. деб, 3 гуруҳга бўлинади. Менделеев даврий система-сида давр ичида чапдан ўнгга утган сари О.нинг хоссалари асослиликдан амфо-терлиликка, сўнгра кислоталикка айланади. Мас, III давр элементлари ок-сидларидан Na2O, MgO асосли О; А12О3 — амфотер оксид; SiO2, P2O5, SO3 ва С12О7— кислотали О.дир. Элементнинг оксидланиш даражаси ортган сари ок-сидларнинг асослик хоссалари кучеизлана боради: МпО — асос хоссасига, Мг>02 — амфотер хоссага, Мп2О7 — кислота хоссасига эга.
Баъзи О. тузлар ҳосил қилмаганлигидан уларга индифферент ёки бефарқ О. номи берилган (мас, СО ва NO). Кўпчилик О. табиатда учрайди. Табиатда энг кўп учрайдиган О. дан бири сув — водород оксиддир. Силикат ангидрид (SiO2) кўпгина тоғ жинслари тар-кибига киради.
О. турмуш ва техникада кенг қўлланади. Мас, сўндирилмаган оҳак СаО — қурилишда, NO2, SO2 — нитрат ва сульфат кислота и.ч.да, баъзи металларнинг оксидларидан иборат аралашмалар эса катализаторлар сифатида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.