Oktyabr töntarişi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–103-b. — ziyouz.com
Oktyabr töntarişi - Rossiyada Muvaqqat hukumatnit qurol kuçi b-n ağdarilişi va hokimiyat tepasiga bolşeviklar partiyasining kelişi [1917 y. 24-26 okt. (6-8 noyab.)]. Fevral inqilobidan keyin Muvaqqat hukumatning işçilar va dehqonlarning talablari, milliy masalalarni hal qilişdagi sustkaşligi va kat'iyatsizligi, Rossiyaning uruşda iştiroki davom etayotganligi umummilliy inqirozni avj oldirdi, markazda ekstremistik (öta söl) partiyalarning, mamlakatning çekkalarida esa millatçi partiyalarning kuçayişi uçun şaroit tuğdirdi. Hammadan ham bolşeviklar faol harakat qildilar. Ular Rossiyada sotsialistik inqilobni boşlaymiz, bu jahon inqilobining de-boçasi böladi, deb bong urdilar. 1917 y. avg. oxiri — sent. boşlarida bolşeviklar Petrograd va Moskva Sovetlarida köpçilikni egalladi va qurolli töntarişga tayyorgarlik kördi. 24 okt.dan 25 okt.ga ötar keçasi (6—7 noyab.) kurollangan işçilar, Petrograd garnizonining soldatlari va Boltik, flotining matroslari Qişki sa-royga bostirib kirdi va Muvaqqat hukumat a'zolarini qamoqqa oldi. Butun Rossiya Sovetlarining 2-syezdida bolşeviklar dastlab söl eserlar b-n hamkorlikda Muvaqqat hukumat ağdarilganligini qöllab-quvvatlab, Tinçlik va Yer töğrisida dekretlar e'lon qildilar. V.I.Lenin boşçiligidagi hukumat — Xalq Komissarlari Soveti (XKS)ni tuzdilar. Petrograd va Moskvada Muvaqqat hukumatga sodiq kuçlarning qarşiligini şafqatsiz bostirib, Rossiyaning muhim markaziy sa-noat şaharlarida tezlik b-n hukmronlikni örnatdilar. Asosiy duşman — kadetlar partiyasi esa qonundan taş-qari deb e'lon qilindi, partiya yölboşçilari qamoqqa olindi, matbuot erkinligiga çek qöyildi. Şunga qaramay, Ta'sis majlisiga bölgan saylovlar (1917 y. 12 noyab.)da bolşeviklar faqat 25% ovoz oldi. 1918 y. 5(18) yanv.da Petrogradda bölgan Ta'sis majlisi bolşeviklarning döq-pöpisalardan iborat talablarini rad qilgaç, ular tomonidan noqonuniy ra-vişda tarqatib yuboriddi. Bu holat mamlakatning parçalanişi va Rossiyada fuqarolar uruşi (1918—22) kuçayişiga olib keldi. 1918 y. mart oyiga kelib Rossiyaning ançagina hududida sovet hokimiyati örnatildi. «Harbiy kommunizm» siyosatiga ötilişi, qatağon organi — Butun Rossiya Favkulodda komissiyasi (VÇK)ning tuzilişi (1917 y. dek.) va Qizil armiyaning taşkil qilinişi (1918 y. fev.) bolşeviklar ğalabasini ta'minlab, ularning yakkapartiyaviy hukmronlikni örnatişiga imkon berdi.
1917 y. kuzida Turkistonda hokimiyatning Sovetlar qöliga ötişi uçun obyektiv şart-şaroitlar yöq edi, bolşeviklarning omma örtasida ta'siri ham oz bölgan. Bu yerda asosiy siyosiy kuçlar eserlar va milliy partiyalar edi. Biroq, O.t. haqidagi xabar 27 okt. da Toşkentga yetib kelgaç, bolşeviklar va söl eserlar hokimiyatni zöravonlik yöli b-n egallaş uçun kuraş boşladilar. Tört kunlik janglardan söng Toşkentning yangi şahar qismida sovet hokimiyati örnatildi (1917 y. 1 noyab.). Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteti ağdarib taşlandi. Biroq qurolli töqnaşuvda ma-halliy aholi deyarli iştirok etmadi. 1917 y. 15—22 noyab.da bölgan Turkiston Sovetlarining Z-Ölka syezdila söl eserlar, bolşeviklar va maksimalistlardan iborat Turkiston ölkasi XKS (raisi F.I.Kolesov) tuzildi. Hukumat tarkibiga tub millat vakillaridan biron kişi ham kiritilmagan edi. Hokimiyatning Sovetlar tomonidan bosib olini-şini taraqqiyparvar kuçlar (Fitrat, Ubaydulla Asadullaxöjayev, Munavvarqori, Mustafo Çöqay, Şerali Lapin va b.) keskin qoralaşgan. Turkistondagi sovet hokimiyati Muvaqqat xukumatdan meros qolgan harbiy kuçlar va b. kurolli kuçlarni öz qöliga töplab, Qöqonga hujum qiddi va Turkiston muxtoriyatini tugatdi (1918 y. fev.). Biroq Buxoroga qilingan bosqin (1918 mart) mağlubi-yatga uçradi (q. Kolesov vokeasi).
O.t. 20-a.da Rossiya va butun jahon uçun kuçli ta'sir qildi. Dunyo siyosiy tartibotida aql bovar qilmaydigan voqealar yuz berdi. Amalga oşirilgan O.t.ni saklab qoliş uçun bolşeviklar butun ijtimoiy-siyosiy jarayonlar ustidan diktaturani, ya'ni alohida şaxslarning hokimiyatini ta'minlab beruvçi harbiy-siyosiy rejimni örnatdilar. Bu rejim sobiq SSSR hududida qatağon siyosatini amalga oşirdi. Garçi O.t. 18—19-a.larda şakllangan sotsialistik ğoyalar bayroği ostida amalga oşirilgan bölsada, aslida maqsad qanday qilib bölmasin davlatni qölga olişga qaratilgan edi. Bolşeviklar O.t.dan keyin oldingi imperiyaçilik siyosatini izçil davom ettirdilar. 20-a.ning 2-yarmida esa imperiya çegarasini Ğarbiy Yevropagaça yetkazdilar. Dunyoning ikki qutbga böliniş jarayoni boşlandi. Bu ja-rayon 20-a.ning 80-y.larigaça davom etdi. O.t. insoniyat tarixiy taraqqiyotini butunlay teskariga burib yubordi. Jamiyat taraqqiyotini ta'minlovçi xususiy mulk, tadbirkorlik, savdo-sotiq, erkin harakat, şuningdek, erkin fikr avvaliga bir qolipga solindi, keyinroq butunlay taqiqlab qöyildi. Insoniyat yaratgan, tabiat in'om etgan hamma narsalar davlat mulkiga aylantirildi. Sobiq Ittifoq hududidagi xalklarning qadriyati asta-sekin yöqotila borildi. Yagona xalq, yagona oila, yagona til kabi sun'iy qadriyatlar tiqiştirildi.
Xalqni, uning manfaatlarini nazarpisand qilmay, aslida xalq irodasiga qarşi amalga oşirilgan Rossiyadagi O.t. 20-a.dagi davlat terrorizmini boşlab bergan siyosiy voqea edi.
Ad:. Özbekistonning yangi tarixi, 2-ki-tob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Istoriya Sovetskoy Rossii Sankt-Peterburg, 2001; V yer go N., Istoriya sovetskogo gosudarstva, 1900—1991, M., 2001.
Hahramon Rajabov, Sayfiddin Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОКТЯБРЬ ТЎНТАРИШИ - Россияда Муваққат ҳукуматнит қурол кучи б-н ағдарилиши ва ҳокимият тепасига большевиклар партиясининг келиши [1917 й. 24-26 окт. (6-8 нояб.)]. Февраль инқилобидан кейин Муваққат ҳукуматнинг ишчилар ва деҳқонларнинг талаблари, миллий масалаларни ҳал қилишдаги сусткашлиги ва катъиятсизлиги, Россиянинг урушда иштироки давом этаётганлиги умуммиллий инқирозни авж олдирди, марказда экстремистик (ўта сўл) партияларнинг, мамлакатнинг чеккаларида эса миллатчи партияларнинг кучайиши учун шароит туғдирди. Ҳаммадан ҳам большевиклар фаол ҳаракат қилдилар. Улар Россияда социалистик инқилобни бошлаймиз, бу жаҳон инқилобининг де-бочаси бўлади, деб бонг урдилар. 1917 й. авг. охири — сент. бошларида большевиклар Петроград ва Москва Советларида кўпчиликни эгаллади ва қуролли тўнтаришга тайёргарлик кўрди. 24 окт.дан 25 окт.га ўтар кечаси (6—7 нояб.) куролланган ишчилар, Петроград гарнизонининг солдатлари ва Болтик, флотининг матрослари Қишки са-ройга бостириб кирди ва Муваққат ҳукумат аъзоларини қамоққа олди. Бутун Россия Советларининг 2-съездида большевиклар дастлаб сўл эсерлар б-н ҳамкорликда Муваққат ҳукумат ағдарилганлигини қўллаб-қувватлаб, Тинчлик ва Ер тўғрисида декретлар эълон қилдилар. В.И.Ленин бошчилигидаги ҳукумат — Халқ Комиссарлари Совети (ХКС)ни туздилар. Петроград ва Москвада Муваққат ҳукуматга содиқ кучларнинг қаршилигини шафқатсиз бостириб, Россиянинг муҳим марказий са-ноат шаҳарларида тезлик б-н ҳукмронликни ўрнатдилар. Асосий душман — кадетлар партияси эса қонундан таш-қари деб эълон қилинди, партия йўлбошчилари қамоққа олинди, матбуот эркинлигига чек қўйилди. Шунга қарамай, Таъсис мажлисига бўлган сайловлар (1917 й. 12 нояб.)да большевиклар фақат 25% овоз олди. 1918 й. 5(18) янв.да Петроградда бўлган Таъсис мажлиси большевикларнинг дўқ-пўписалардан иборат талабларини рад қилгач, улар томонидан ноқонуний ра-вишда тарқатиб юборидди. Бу ҳолат мамлакатнинг парчаланиши ва Россияда фуқаролар уруши (1918—22) кучайишига олиб келди. 1918 й. март ойига келиб Россиянинг анчагина ҳудудида совет ҳокимияти ўрнатилди. «Ҳарбий коммунизм» сиёсатига ўтилиши, қатағон органи — Бутун Россия Фавкулодда комиссияси (ВЧК)нинг тузилиши (1917 й. дек.) ва Қизил армиянинг ташкил қилиниши (1918 й. фев.) большевиклар ғалабасини таъминлаб, уларнинг яккапартиявий ҳукмронликни ўрнатишига имкон берди.
1917 й. кузида Туркистонда ҳокимиятнинг Советлар қўлига ўтиши учун объектив шарт-шароитлар йўқ эди, большевикларнинг омма ўртасида таъсири ҳам оз бўлган. Бу ерда асосий сиёсий кучлар эсерлар ва миллий партиялар эди. Бироқ, О.т. ҳақидаги хабар 27 окт. да Тошкентга етиб келгач, большевиклар ва сўл эсерлар ҳокимиятни зўравонлик йўли б-н эгаллаш учун кураш бошладилар. Тўрт кунлик жанглардан сўнг Тошкентнинг янги шаҳар қисмида совет ҳокимияти ўрнатилди (1917 й. 1 нояб.). Муваққат ҳукуматнинг Туркистон комитети ағдариб ташланди. Бироқ қуролли тўқнашувда ма-ҳаллий аҳоли деярли иштирок этмади. 1917 й. 15—22 нояб.да бўлган Туркистон Советларининг З-Ўлка съездила сўл эсерлар, большевиклар ва максималистлардан иборат Туркистон ўлкаси ХКС (раиси Ф.И.Колесов) тузилди. Ҳукумат таркибига туб миллат вакилларидан бирон киши ҳам киритилмаган эди. Ҳокимиятнинг Советлар томонидан босиб олини-шини тараққийпарвар кучлар (Фитрат, Убайдулла Асадуллахўжаев, Мунавварқори, Мустафо Чўқай, Шерали Лапин ва б.) кескин қоралашган. Туркистондаги совет ҳокимияти Муваққат хукуматдан мерос қолган ҳарбий кучлар ва б. куролли кучларни ўз қўлига тўплаб, Қўқонга ҳужум қидди ва Туркистон мухториятини тугатди (1918 й. фев.). Бироқ Бухорога қилинган босқин (1918 март) мағлуби-ятга учради (қ. Колесов вокеаси).
О.т. 20-а.да Россия ва бутун жаҳон учун кучли таъсир қилди. Дунё сиёсий тартиботида ақл бовар қилмайдиган воқеалар юз берди. Амалга оширилган О.т.ни саклаб қолиш учун большевиклар бутун ижтимоий-сиёсий жараёнлар устидан диктатурани, яъни алоҳида шахсларнинг ҳокимиятини таъминлаб берувчи ҳарбий-сиёсий режимни ўрнатдилар. Бу режим собиқ СССР ҳудудида қатағон сиёсатини амалга оширди. Гарчи О.т. 18—19-а.ларда шаклланган социалистик ғоялар байроғи остида амалга оширилган бўлсада, аслида мақсад қандай қилиб бўлмасин давлатни қўлга олишга қаратилган эди. Большевиклар О.т.дан кейин олдинги империячилик сиёсатини изчил давом эттирдилар. 20-а.нинг 2-ярмида эса империя чегарасини Ғарбий Европагача етказдилар. Дунёнинг икки қутбга бўлиниш жараёни бошланди. Бу жа-раён 20-а.нинг 80-й.ларигача давом этди. О.т. инсоният тарихий тараққиётини бутунлай тескарига буриб юборди. Жамият тараққиётини таъминловчи хусусий мулк, тадбиркорлик, савдо-сотиқ, эркин ҳаракат, шунингдек, эркин фикр аввалига бир қолипга солинди, кейинроқ бутунлай тақиқлаб қўйилди. Инсоният яратган, табиат инъом этган ҳамма нарсалар давлат мулкига айлантирилди. Собиқ Иттифоқ ҳудудидаги халкларнинг қадрияти аста-секин йўқотила борилди. Ягона халқ, ягона оила, ягона тил каби сунъий қадриятлар тиқиштирилди.
Халқни, унинг манфаатларини назарписанд қилмай, аслида халқ иродасига қарши амалга оширилган Россиядаги О.т. 20-а.даги давлат терроризмини бошлаб берган сиёсий воқеа эди.
Ад:. Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2-ки-тоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; История Советской России Санкт-Петербург, 2001; В ер го Н., История советского государства, 1900—1991, М., 2001.
Ҳаҳрамон Ражабов, Сайфиддин Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.